Boek 2 Artikel 401 (2:401 BW)

Een beleggingsinstelling verschilt van een gewone onderneming: haar bezit bestaat uit beleggingen die dagelijks in waarde schommelen, en haar deelnemers stappen in en uit. Dit artikel past de jaarrekeningregels daarop aan. Het doet dat op drie punten: aanvullende eisen uit het financieel toezicht, een eigen manier van waarderen, en een uitzondering voor de beleggingsmaatschappij met veranderlijk kapitaal.

Twee stelsels naast elkaar

Beheerders van beleggingsinstellingen, beheerders van instellingen voor collectieve belegging in effecten, beleggingsmaatschappijen en maatschappijen voor collectieve belegging in effecten waarop het gedragstoezicht van de Wet op het financieel toezicht van toepassing is, moeten naast deze titel ook voldoen aan de eisen die bij of krachtens die wet aan hun jaarrekening worden gesteld. Die eisen komen er dus bovenop. Omgekeerd kan bij of krachtens die wet worden afgeweken van enkele bepalingen over openbaarmaking en van artikel 2:403 BW.

Waarderen tegen marktwaarde

De beleggingen van een beleggingsmaatschappij of een maatschappij voor collectieve belegging in effecten mogen tegen marktwaarde worden gewaardeerd. Dat past bij het karakter van zulke instellingen: wie zijn geld inlegt, wil weten wat de portefeuille nu waard is, niet wat er ooit voor is betaald. De actuele waarde is bij beursverhandelbare stukken bovendien eenvoudig vast te stellen.

Waar de koersverschillen heen gaan

• Nadelige koersverschillen — ten opzichte van de vorige balansdatum hoeven niet ten laste van de winst- en verliesrekening te komen, mits zij op de reserves worden afgeboekt.
• Voordelige koersverschillen — mogen op de reserves worden bijgeboekt.
• Zichtbaar maken — de bedragen worden in de balans of in de toelichting vermeld.

Deze regeling zorgt ervoor dat het resultaat van zo'n maatschappij niet volledig op en neer beweegt met de markt, terwijl de vermogenspositie wel de actuele waarde weergeeft. Doordat de bedragen moeten worden vermeld, kan de lezer nog altijd zien welke koersbewegingen er zijn geweest en hoe zij zijn verwerkt. Van belang is verder dat de reserve waarop deze verschillen worden verwerkt, in artikel 2:373 lid 4 BW is opgesomd bij de wettelijke reserves. Het bedrag dat daarin vastligt, staat dus niet vrij ter uitkering.

De maatschappij met veranderlijk kapitaal

Bij een beleggingsmaatschappij met veranderlijk kapitaal geeft de vennootschap doorlopend eigen aandelen uit en koopt zij die ook weer in, omdat beleggers in- en uitstappen. De uitgebreide opgave over elke verwerving en vervreemding van eigen aandelen die artikel 2:378 BW van de naamloze vennootschap verlangt, zou daar neerkomen op een eindeloze lijst zonder informatiewaarde. Daarom is die eis voor deze maatschappijen niet van toepassing.

Een voorbeeld. Een beleggingsmaatschappij houdt een portefeuille aandelen en obligaties. Zij waardeert die op marktwaarde. Een slecht beursjaar leidt tot een aanzienlijk koersverlies; dat verlies wordt op de reserves afgeboekt in plaats van door de winst- en verliesrekening geleid, en het bedrag wordt in de toelichting vermeld. De deelnemer ziet dus zowel wat de portefeuille nu waard is als wat de koersbeweging heeft gedaan.

In de praktijk

Voor bestuurders en beheerders van beleggingsinstellingen is de belangrijkste boodschap dat Boek 2 hier niet het laatste woord heeft: de eisen uit het financieel toezicht komen erbij en kunnen op onderdelen zelfs voorgaan. Voor beleggers is de waardering op marktwaarde de reden dat het eigen vermogen van zo'n instelling een reële indicatie geeft van wat hun deelname waard is. En wie een jaarrekening van een beleggingsinstelling leest, moet er rekening mee houden dat het resultaat en de vermogensmutatie daar verder uit elkaar kunnen liggen dan bij een gewone onderneming.