Boek 2 Artikel 296 (2:296 BW)

In een procedure waarin ontbinding van een stichting wordt verzocht, hoeft de rechtbank niet te kiezen tussen toewijzen of afwijzen. Zij mag ook zelf een minder ingrijpende oplossing kiezen. Dit artikel geeft haar de bevoegdheid om de instrumenten uit de twee voorgaande artikelen ambtshalve te gebruiken: de statuten wijzigen, of een eerdere statutenwijziging vernietigen. Niemand hoeft daarom te vragen.

Waarom de wet dit toestaat

Ontbinding is het zwaarste gevolg dat een stichting kan treffen. Zij houdt op te bestaan, haar vermogen wordt vereffend en haar doel wordt niet langer nagestreefd. Vaak is de oorzaak van het probleem een gebrek in de statuten, en dan is repareren beter dan opheffen. Omdat een stichting geen leden heeft die het initiatief kunnen nemen en het bestuur soms juist deel van het probleem is, laat de wet het initiatief hier bij de rechter zelf.

In welke procedure

Het gaat om een geding waarin ontbinding wordt verzocht op een grond die de wet in artikel 2:21 BW noemt, of op de grond die in het eerste lid, onder a, van artikel 2:301 BW staat. Wordt ontbinding op een andere grond van artikel 2:301 BW gevraagd, dan heeft de rechtbank deze ambtshalve ruimte niet. Buiten zo'n procedure evenmin: dan moet iemand met een van de verzoeken uit de voorgaande artikelen komen, en gelden ook de daar genoemde eisen aan wie mag verzoeken.

Wat de rechtbank dan kan doen

• De statuten wijzigen, met dezelfde terughoudendheid als bij een gewoon wijzigingsverzoek: zo min mogelijk afwijken en bij een noodzakelijke doelwijziging een verwant doel kiezen.
• Een eerdere statutenwijziging vernietigen, als juist die wijziging de stichting in de gevarenzone heeft gebracht.

Een voorbeeld. Het openbaar ministerie verzoekt ontbinding van een stichting omdat haar statuten niet meer voldoen aan de eisen die de wet aan een stichting stelt. Tijdens de behandeling blijkt dat dit voortkomt uit een statutenwijziging van enkele jaren geleden. De rechtbank kan die wijziging vernietigen in plaats van de stichting op te heffen, zodat de organisatie met haar oorspronkelijke doel verder kan.

Wat dit betekent voor partijen

Wie zo'n procedure voert, moet er dus rekening mee houden dat de uitkomst breder kan zijn dan het verzoek. Voor het bestuur is dat een kans: het kan aangeven welke statutaire aanpassing het probleem zou wegnemen, ook al is dat formeel niet gevraagd. Voor de verzoeker betekent het dat ontbinding niet vanzelf volgt zodra een grond is aangetoond; de rechter weegt of herstel mogelijk is.

In de praktijk

Kom in een ontbindingsprocedure met een concreet en uitvoerbaar reparatievoorstel op tafel, inclusief een tekst die past bij het oorspronkelijke doel. Laat zien dat het bestuur bereid en in staat is om daarna behoorlijk verder te functioneren; de rechter zal een stichting niet redden om haar vervolgens stuurloos achter te laten. Let ten slotte op de afwikkeling: een door de rechter gewijzigde statutentekst wordt door de griffier van het gerecht in het handelsregister ingeschreven, zodat partijen alleen hoeven na te gaan of dat ook werkelijk is gebeurd.