Boek 2 Artikel 387 (2:387 BW)

Bezittingen kunnen in waarde dalen: een voorraad wordt onverkoopbaar, een machine raakt verouderd, een deelneming loopt terug. Dit artikel bepaalt wanneer die daling in de cijfers moet worden verwerkt en hoe. De hoofdregel staat vooraan en is streng: waardeverminderingen worden in aanmerking genomen onafhankelijk van het resultaat van het boekjaar. Een slecht jaar is dus geen reden om een afwaardering uit te stellen tot het beter uitkomt.

Vlottende activa: de laagste waarde telt

Voor vlottende activa geldt de scherpste regel. Is de actuele waarde op balansdatum lager dan wat het bezit heeft gekost of te maken heeft gekost, dan wordt tegen die lagere waarde gewaardeerd. Is een nog lagere waarde nodig om het vereiste inzicht te geven, dan geldt die. Voorraden die zijn blijven liggen en vorderingen op een klant die niet meer betaalt, staan dus niet langer voor hun oorspronkelijke bedrag in de boeken.

Vaste activa: alleen bij duurzaam verlies

Bij vaste activa ligt de drempel hoger. Daar moet rekening worden gehouden met een waardevermindering als die naar verwachting duurzaam is. Een tijdelijke dip in de vastgoedmarkt leidt dus niet meteen tot afboeking, een structureel verouderde productielijn wel. Voor financiële vaste activa geeft de wet extra ruimte: daar mag in ieder geval rekening worden gehouden met een waardevermindering die op de balansdatum is opgetreden.

Waar de afboeking terechtkomt. De afboeking komt ten laste van de winst- en verliesrekening, behalve voor zover zij op grond van artikel 2:390 BW aan de herwaarderingsreserve wordt onttrokken. Dat laatste speelt als het bezit eerder juist was opgewaardeerd: dan wordt eerst die eerdere opwaardering teruggedraaid voordat het resultaat wordt geraakt. Afboekingen op vaste activa en de terugnemingen daarvan moeten afzonderlijk zichtbaar zijn, in de winst- en verliesrekening zelf of in de toelichting.

Herstel en de uitzondering voor goodwill

• Terugnemen — zodra de waardevermindering heeft opgehouden te bestaan, wordt de afboeking ongedaan gemaakt. De onderneming boekt dan weer op naar het oude niveau.
• Behalve bij goodwill — een afboeking op goodwill wordt niet teruggenomen, ook niet als het weer beter gaat.
• Zichtbaar maken — zowel de afboeking als de terugneming wordt apart vermeld.

Die uitzondering voor goodwill is bewust. Goodwill is een betaald bedrag voor toekomstverwachtingen; is die verwachting eenmaal onjuist gebleken, dan zou het opnieuw opboeken neerkomen op het activeren van zelf opgebouwde goodwill, en dat staat de wet niet toe.

Een voorbeeld. Een groothandel heeft een partij elektronica op voorraad die door een nieuw model onverkoopbaar is geworden. Die voorraad moet worden afgewaardeerd naar wat zij nu nog opbrengt, ook al drukt dat het resultaat van een toch al mager jaar. Daarnaast bezit dezelfde onderneming een deelneming die drie jaar achtereen verlies lijdt; is dat verlies structureel, dan moet ook daarop worden afgeboekt. Trekt die deelneming later weer aan, dan wordt de afboeking teruggenomen — maar de eerder afgeboekte goodwill blijft weg.

Wie beslist en wie controleert

Het bestuur beoordeelt bij het opmaken van de jaarrekening of er sprake is van een waardevermindering en of die duurzaam is. Bij een controleplichtige rechtspersoon is dit een van de punten waarop de accountant het scherpst kijkt, omdat een uitgestelde afwaardering het vermogen te hoog voorstelt. Dat raakt niet alleen de jaarrekening: op een te hoog eigen vermogen kan een uitkeringsbesluit worden gebaseerd dat er niet had mogen komen.

In de praktijk

Voor bestuurders is de kern dat slecht nieuws niet mag wachten op een beter jaar. Voor aandeelhouders en leden geldt dat een resultaat waarin plots grote afboekingen zitten, vaak eerdere jaren in een ander licht zet. En voor banken en andere schuldeisers is de aparte vermelding van afboekingen en terugnemingen het aangewezen punt om te zien of het vermogen werkelijk zo solide is als de balans suggereert.