Boek 2 Artikel 50a (2:50a BW)

Gaat een vereniging failliet, dan kan de curator onder omstandigheden de bestuurders persoonlijk aanspreken voor het tekort in de boedel. Dit artikel schrijft die aansprakelijkheid niet zelf uit, maar verklaart de regeling die daarover in de titel over de naamloze vennootschap staat van overeenkomstige toepassing op de vereniging. Voor commissarissen gebeurt hetzelfde, via een eigen schakel in het derde lid. Een verenigingsbestuurder wordt bij een faillissement dus langs vrijwel dezelfde meetlat gelegd als een bestuurder van een vennootschap.

Waarom de wet doorverwijst

De titel over de vereniging bevat zelf geen uitgewerkte faillissementsaansprakelijkheid. In plaats van die hele regeling te herhalen, verklaart de wetgever de bepalingen uit de vennootschapstitel van overeenkomstige toepassing. Overeenkomstige toepassing betekent dat de regel wordt gelezen alsof er vereniging staat waar vennootschap staat, en algemene ledenvergadering waar aandeelhoudersvergadering staat. Praktisch gevolg: de curator van een failliete vereniging heeft hetzelfde instrument in handen als de curator van een bv of een nv.

Wat voor elke vereniging geldt

De kern is dat een bestuurder hoofdelijk aansprakelijk kan zijn voor het tekort in het faillissement wanneer het bestuur zijn taak kennelijk onbehoorlijk heeft vervuld en aannemelijk is dat dit een belangrijke oorzaak van het faillissement is. Kennelijk onbehoorlijk is een zware maatstaf: het gaat om handelen waartoe geen redelijk denkend bestuurder in dezelfde omstandigheden zou zijn overgegaan. Een ongelukkige inschatting of een tegenvallend jaar is dat niet; structureel wanbeheer, roekeloos doorgaan met verlieslatende activiteiten of het onttrekken van vermogen kan het wel zijn.

Het artikel schakelt niet alleen de norm mee, maar ook de bijbehorende leden die de aansprakelijkheid begrenzen. Zo kan een individuele bestuurder aan aansprakelijkheid ontkomen door aan te tonen dat de onbehoorlijke taakvervulling niet aan hem te wijten is en dat hij niet nalatig is geweest in het treffen van maatregelen, en kan de rechter het bedrag matigen. Aansprakelijkheid is dus collectief van vertrekpunt, maar individueel te weerleggen.

De zwaardere regels gelden niet voor iedere vereniging

Het tweede lid trekt een streep die in de praktijk vaak wordt gemist. De scherpste onderdelen van de vennootschapsregeling gelden maar voor twee soorten verenigingen:

• De vereniging met notariële statuten die belastingplichtig is. Haar statuten staan in een notariële akte en zij is onderworpen aan de heffing van vennootschapsbelasting, doorgaans omdat zij een onderneming drijft.
• De vereniging met een wettelijke verantwoordingsplicht. Zij moet op grond van de wet of een daarop berustende regeling een financiële verantwoording opstellen die op een jaarrekening lijkt of daaraan gelijkwaardig is.

Voor die twee categorieën geldt ook het bewijsvermoeden: heeft het bestuur de administratieplicht of de plicht tot openbaarmaking van de jaarstukken geschonden, dan staat onbehoorlijke taakvervulling vast en wordt vermoed dat die een belangrijke oorzaak van het faillissement is. Daarnaast kan de bestuurder dan worden aangesproken wanneer de gepubliceerde cijfers een misleidende voorstelling van de toestand geven. Voor een gewone buurt-, sport- of hobbyvereniging blijft dat zware regime buiten beeld.

De commissaris

Het derde lid trekt de lijn door naar de raad van commissarissen of de raad van toezicht. Dezelfde regeling geldt voor de toezichthouders, waarbij voor misleidende jaarstukken de bepaling wordt gelezen die voor commissarissen van een vennootschap is geschreven. Bovendien geldt voor hen uitdrukkelijk artikel 2:9 BW: ook de toezichthouder is tegenover de rechtspersoon gehouden tot een behoorlijke vervulling van zijn taak. Toezicht houden is dus geen erebaan zonder risico.

Denk aan een vereniging die een sportcomplex exploiteert, personeel in dienst heeft en vennootschapsbelasting betaalt. Twee jaar lang wordt de administratie niet bijgehouden en worden geen stukken openbaar gemaakt; als de vereniging omvalt, hoeft de curator niet eerst te bewijzen dat het bestuur er een potje van maakte, maar moeten de bestuurders zelf laten zien dat een andere oorzaak het faillissement heeft veroorzaakt.

In de praktijk

Voor het bestuur van een vereniging met een onderneming betekent dit artikel dat de administratie en de verantwoording geen formaliteit zijn: juist daar zit het scharnier van de aansprakelijkheid. Voor het bestuur van een kleine vereniging geldt de gewone norm, en die wordt niet snel gehaald. Voor een commissaris is de boodschap dat wegkijken zelf een vorm van onbehoorlijk toezicht kan zijn. Wie tussentijds aftreedt blijft aanspreekbaar op de periode waarin hij verantwoordelijk was.