Boek 2 Artikel 384 (2:384 BW)

Achter elk bedrag in een jaarrekening zit een keuze: waardeer je een pand tegen wat het ooit kostte of tegen wat het nu waard is? Neem je een winst die nog niet binnen is? Dit artikel geeft de spelregels voor die keuzes. Het bepaalt welke grondslagen zijn toegestaan, welke houding daarbij past en wat er moet worden uitgelegd. Leidend blijft steeds het inzichtvereiste van artikel 2:362 BW.

Twee toegestane grondslagen

De wet noemt er twee: de verkrijgings- of vervaardigingsprijs, en de actuele waarde. Het eerste is wat een bezitting heeft gekost, het tweede wat zij op dit moment waard is. Beide zijn toegestaan, maar de keuze moet passen bij het inzicht dat de jaarrekening moet geven. Bij algemene maatregel van bestuur kunnen nadere regels worden gesteld over de inhoud, de grenzen en de toepassing van waardering tegen actuele waarde.

Voorzichtigheid

Bij het toepassen van de grondslagen wordt voorzichtigheid betracht. Dat werkt asymmetrisch, en dat is de bedoeling. Winsten worden pas opgenomen voor zover zij op balansdatum zijn verwezenlijkt: een verwachte opbrengst telt niet mee. Verplichtingen die hun oorsprong vóór het einde van het boekjaar vinden, worden juist wél meegenomen als zij vóór het opmaken van de jaarrekening bekend zijn geworden. Voorzienbare verplichtingen en mogelijke verliezen uit die periode mogen in aanmerking worden genomen. Zo wordt het vermogen eerder te laag dan te hoog voorgesteld — een bescherming voor schuldeisers.

De continuïteitsveronderstelling

Waardering gaat uit van de gedachte dat de werkzaamheden waaraan de bezittingen dienstbaar zijn, worden voortgezet. Machines zijn immers veel minder waard bij gedwongen verkoop dan in bedrijf. Is die veronderstelling onjuist, of is er gerede twijfel over, dan moet dat in de toelichting worden uiteengezet, met vermelding van de invloed op vermogen en resultaat. Dat is een van de zwaarste mededelingen die een bestuur kan doen, en tegelijk een die niet mag worden uitgesteld.

• Wie beoordeelt — het bestuur, bij het opmaken van de jaarrekening.
• Wie toetst — bij een controleplichtige rechtspersoon de accountant, die zich hierover in zijn verklaring moet uitlaten.

- Wat er moet gebeuren — uitleg in de toelichting, met de gevolgen voor vermogen en resultaat.

Uitleggen en niet zomaar wisselen

De grondslagen worden voor elke post uiteengezet, evenals de grondslagen voor het omrekenen van bedragen in vreemde valuta en de manier waarop koersverschillen zijn verwerkt. Wisselen van stelsel mag alleen wegens gegronde redenen; de reden wordt toegelicht en er moet inzicht worden gegeven in de betekenis voor vermogen en resultaat, aan de hand van aangepaste cijfers. Zo blijft vergelijking over de jaren heen mogelijk en kan een stelselwijziging geen tegenvaller maskeren.

Financiële instrumenten. Voor financiële instrumenten, andere beleggingen en agrarische voorraden met frequente marktnoteringen die op actuele waarde worden gewaardeerd, mogen waardeveranderingen direct in het resultaat worden verwerkt, in afwijking van de regel dat alleen gerealiseerde winsten meetellen. Voor afgeleide financiële instrumenten is dat geen keuze maar een voorschrift: hun waardeveranderingen worden onmiddellijk ten gunste of ten laste van het resultaat gebracht. Dienen die instrumenten echter om een risico af te dekken en doen zij dat ook effectief, dan gaan de waardeveranderingen rechtstreeks naar de herwaarderingsreserve, zodat zij in dezelfde periode in het resultaat vallen als wat zij afdekken.

Een voorbeeld. Een handelsonderneming wil overstappen van kostprijs naar actuele waarde voor haar bedrijfspand, omdat de boekwaarde ver achterblijft bij de werkelijkheid. Dat mag, mits er een gegronde reden is en die reden wordt uiteengezet. Bovendien moet duidelijk worden wat de overstap doet met vermogen en resultaat; daarvoor worden cijfers herrekend, hetzij over het boekjaar zelf, hetzij over het jaar daarvoor. De onderneming mag kiezen welke van die twee zij aanpast. Een enkele opmerking dat het pand meer waard is geworden, volstaat niet.

In de praktijk

Voor bestuurders is dit het artikel waaraan hun keuzes worden afgemeten, en waar de plicht ligt om slecht nieuws over de continuïteit niet weg te laten. Voor de accountant is het de norm bij de beoordeling van waardering en continuïteit. En voor de lezer van een jaarrekening is de paragraaf met de grondslagen de plek waar hij begint, want zonder die kennis zeggen de bedragen zelf weinig.