Boek 2 Artikel 18 (2:18 BW)

Een rechtspersoon kan van jas wisselen: een vereniging kan een stichting worden, een bv een nv, een stichting een bv. Dat heet omzetting, en dit artikel schrijft voor hoe dat gaat. De kern is dat de rechtspersoon blijft bestaan — er ontstaat geen nieuwe entiteit en er hoeft dus niets te worden overgedragen — maar dat de regels van een andere rechtsvorm gaan gelden. Omdat dat de positie van leden, aandeelhouders en schuldeisers ingrijpend kan veranderen, stelt de wet zware eisen.

De drie basisvereisten

Voor iedere omzetting zijn drie stappen vereist. Eerst een besluit tot omzetting, genomen met inachtneming van wat voor een statutenwijziging geldt en, tenzij een stichting zich omzet, met minstens negen tienden van de uitgebrachte stemmen. Daarnaast een besluit tot wijziging van de statuten, want de oude statuten passen niet bij de nieuwe vorm. En ten slotte een notariële akte van omzetting waarin de nieuwe statuten staan. Die zware meerderheid geldt niet wanneer een nv de bv-vorm aanneemt of een bv de nv-vorm; die twee rechtsvormen liggen zo dicht bij elkaar dat de wet daar genoegen neemt met de gewone eisen voor statutenwijziging. Is er een nv of een bv bij betrokken, dan is het met deze drie handelingen nog niet gedaan: elders in dit boek staan extra eisen, en die verschillen per rechtsvorm en per richting. Wordt de rechtspersoon een nv, dan hoort bij de akte een accountantsverklaring over zijn eigen vermogen; wordt hij een bv, dan verlangt de wet zo'n verklaring niet, maar wel de schriftelijke instemming van ieder lid van wie de aandelen niet uit de reserves worden volgestort. Schuldeisers kunnen in verzet komen wanneer een nv een andere rechtsvorm dan de bv aanneemt, en wanneer een bv verdergaat als vereniging, stichting, coöperatie of onderlinge waarborgmaatschappij. Wordt een vereniging, coöperatie of onderlinge waarborgmaatschappij juist nv of bv, dan wordt ieder lid aandeelhouder; de omzetting kan dan niet doorgaan zolang een lid het lidmaatschap naar aanleiding van het meegedeelde besluit nog met onmiddellijke ingang kan opzeggen.

Wanneer de rechter eraan te pas komt

Voor de omzetting van of in een stichting, en voor de omzetting van een nv of bv in een vereniging, is bovendien machtiging van de rechter nodig. De reden is dat het vermogen van een stichting aan een doel is gebonden en geen eigenaars kent, terwijl bij een vennootschap of vereniging mensen aanspraken kunnen krijgen. Alleen de rechtspersoon zelf kan die machtiging aan de rechtbank vragen, en zij moet daarbij een notarieel ontwerp van de akte overleggen.

Wanneer de machtiging wordt geweigerd

De rechter weigert in elk geval als een vereist besluit nietig is of als er een vordering tot vernietiging daarvan loopt. Verder weigert hij als de belangen van stemgerechtigden die niet hebben ingestemd, of van anderen van wie er ten minste één zich tot de rechter heeft gewend, onvoldoende zijn ontzien. Dat maakt de machtiging tot een echte toets: wie tegenstemde of anderszins wordt geraakt, kan zich melden. Is de machtiging verleend, dan verklaart de notaris in de akte dat zij op het ontwerp is gegeven.

De klem op het stichtingsvermogen

Zet een stichting zich om, dan moet uit de statuten blijken dat het vermogen dat zij op dat moment heeft, en de vruchten daarvan, alleen met toestemming van de rechter anders kunnen worden besteed dan vóór de omzetting was voorgeschreven. Diezelfde klem verhuist mee als dat vermogen later door fusie of splitsing bij een andere rechtspersoon terechtkomt. Zo blijft geld dat ooit voor een doel bijeen is gebracht, aan dat doel gebonden.

Een sportvereniging met een clubhuis en een groeiende horeca wil verder als coöperatie. Zij heeft daarvoor een besluit met negen tienden van de uitgebrachte stemmen nodig, nieuwe statuten en een notariële akte. Wil zij in plaats daarvan stichting worden, dan komt de rechter erbij, en die kijkt of de leden die hun zeggenschap verliezen voldoende zijn ontzien.

In de praktijk

Omzetting beëindigt het bestaan van de rechtspersoon niet: contracten, vergunningen, personeel en eigendommen blijven bij dezelfde partij. De rechtspersoon moet wel opgave doen van de omzetting bij de registers waarin hij is of moet worden ingeschreven. Reken op een langere doorlooptijd als er machtiging nodig is, en betrek tegenstemmers vroeg in het traject: hun bezwaren zijn precies waar de rechter naar kijkt.