Boek 2 Artikel 4 (2:4 BW)

Gebrekkige oprichting en het vermogen van een niet bestaande rechtspersoon

Een rechtspersoon ontstaat niet bij het ontbreken van een door een notaris ondertekende akte voor zover door de wet voor de totstandkoming vereist. Het ontbreken van kracht van authenticiteit aan een door een notaris ondertekende akte verhindert het ontstaan van de rechtspersoon slechts, indien die rechtspersoon in een bij die akte gemaakte uiterste wilsbeschikking in het leven zou zijn geroepen.
Vernietiging van de rechtshandeling waardoor een rechtspersoon is ontstaan, tast diens bestaan niet aan. Het vervallen van de deelneming van een of meer oprichters van een rechtspersoon heeft op zichzelf geen invloed op de rechtsgeldigheid van de deelneming der overblijvende oprichters.
Is ten name van een niet bestaande rechtspersoon een vermogen gevormd, dan benoemt de rechter op verzoek van een belanghebbende of het openbaar ministerie een of meer vereffenaars. Artikel 22 is van overeenkomstige toepassing.
Het vermogen wordt vereffend als dat van een ontbonden rechtspersoon in de voorgewende rechtsvorm. Degenen die zijn opgetreden als bestuurders, zijn hoofdelijk verbonden voor de tot dit vermogen behorende schulden die opeisbaar zijn geworden in het tijdvak waarin zij dit deden. Zij zijn eveneens verbonden voor de schulden die voortspruiten uit in die tijd ten behoeve van dit vermogen verrichte rechtshandelingen, voor zover daarvoor niemand ingevolge de vorige zin verbonden is. Ontbreken personen die ingevolge de vorige twee zinnen verbonden zijn, dan zijn degenen die handelden, hoofdelijk verbonden.
Indien alsnog een rechtspersoon wordt opgericht ter opvolging in het vermogen, kan de rechter desverzocht toestaan dat dit niet wordt vereffend, doch dat het in die rechtspersoon wordt ingebracht.

Toelichting

Dit artikel gaat over de vraag wat er gebeurt als er iets fundamenteel mis is met de oprichting. De hoofdregel luidt: ontbreekt de notariële akte die de wet voor de totstandkoming eist, dan is er geen rechtspersoon ontstaan. Daarnaast regelt het artikel dat andere gebreken het bestaan juist niet aantasten, en het geeft een afwikkelingsregeling voor het vermogen dat intussen op naam van de niet bestaande rechtspersoon is opgebouwd.

Wanneer een rechtspersoon niet ontstaat

Alleen het ontbreken van de door een notaris ondertekende akte verhindert het ontstaan, en dan nog uitsluitend waar de wet zo'n akte voor de oprichting voorschrijft. Mist die akte, dan helpt geen inschrijving en geen jarenlang gedrag alsof de vennootschap of stichting bestaat. Een bijzonder geval is de akte die haar authenticiteit mist: dat gebrek staat aan het ontstaan alleen in de weg als de rechtspersoon bij die akte in een uiterste wilsbeschikking in het leven zou zijn geroepen.

Gebreken die het bestaan niet raken

Wordt de rechtshandeling waarmee de rechtspersoon is opgericht later vernietigd, dan verdwijnt de rechtspersoon daarmee niet. Zij blijft bestaan; het gebrek in de oprichting kan wel reden zijn voor de rechtbank om haar alsnog te ontbinden. Valt de deelneming van een van de oprichters weg, dan raakt dat op zichzelf de geldigheid van de deelneming van de anderen niet. Het gevolg is dat rechtshandelingen die de rechtspersoon in de tussentijd heeft verricht haar blijven binden, en dat zij zelf drager blijft van haar rechten en verplichtingen.

Het vermogen wordt vereffend

Is er ondanks alles een vermogen opgebouwd op naam van een rechtspersoon die niet bestaat, dan blijft dat niet in het luchtledige hangen. Op verzoek van een belanghebbende of van het openbaar ministerie benoemt de rechter de vereffenaar of vereffenaars. Daarnaast verklaart het derde lid de regeling van artikel 2:22 BW van overeenkomstige toepassing: dit vermogen kan dus onder bewind worden gesteld, met een bewindvoerder en de bevoegdheden die daarbij horen. Het vermogen wordt vervolgens afgewikkeld alsof het gaat om een ontbonden rechtspersoon in de rechtsvorm die werd voorgewend. Wordt alsnog een echte rechtspersoon opgericht die het vermogen overneemt, dan kan de rechter op verzoek toestaan dat vereffening achterwege blijft en het vermogen daarin wordt ingebracht.

Wie de schulden draagt

Lid 4 bepaalt wie voor de schulden van dit vermogen instaat. Wie is opgetreden als bestuurder van de niet bestaande rechtspersoon, is hoofdelijk verbonden voor de tot het vermogen behorende schulden die opeisbaar zijn geworden in de periode waarin hij zo optrad. Daarnaast is hij verbonden voor de schulden uit rechtshandelingen die in die periode ten behoeve van het vermogen zijn verricht, voor zover daarvoor niemand op de eerste grond verbonden is. Ontbreken personen die op een van beide gronden verbonden zijn, dan zijn degenen die handelden hoofdelijk verbonden. Hoofdelijk betekent dat een schuldeiser ieder van de hoofdelijk verbonden personen voor het geheel kan aanspreken.

Drie initiatiefnemers gebruiken jarenlang briefpapier van een stichting, openen een bankrekening en huren een pand, maar de notariële akte is er nooit gekomen. De verhuurder blijft met een huurschuld zitten. Hij kan de drie persoonlijk aanspreken voor het geheel, want de stichting waarmee hij dacht te contracteren heeft nooit bestaan.

In de praktijk

Of een rechtspersoon bestaat, hangt af van de akte en niet van de inschrijving in het handelsregister of van de manier waarop betrokkenen zich hebben gedragen; de inschrijving brengt de rechtspersoon niet tot stand. Wie daarover zekerheid wil, kan nagaan of en bij welke notaris de oprichtingsakte is verleden. Voor schuldeisers van een niet bestaande rechtspersoon bieden lid 3 en lid 4 twee wegen: een verzoek aan de rechter om een vereffenaar te benoemen, zodat het aanwezige vermogen geordend wordt afgewikkeld, en het rechtstreeks aanspreken van de personen die als bestuurder zijn opgetreden of die hebben gehandeld. Wordt alsnog een rechtspersoon opgericht om het vermogen over te nemen, dan kan de rechter worden gevraagd de vereffening achterwege te laten.

Redactionele toelichting . Geen juridisch advies.