Boek 2 Artikel 161a (2:161a BW)

Bij een structuurvennootschap kan een individuele commissaris worden ontslagen door de ondernemingskamer, op een verzoek dat onder meer de algemene vergadering kan doen (artikel 2:161 BW). Dit artikel geeft de algemene vergadering daarnaast een eigen bevoegdheid die op de raad als geheel ziet: zij kan het vertrouwen in de raad van commissarissen opzeggen. Dat besluit treft alle commissarissen tegelijk en ontslaat hen op slag; een opzegging tegenover één afzonderlijke commissaris kent het artikel niet.

De vereiste meerderheid

Het besluit vergt een volstrekte meerderheid van de uitgebrachte stemmen, die bovendien ten minste een derde van het geplaatste kapitaal moet vertegenwoordigen. Geplaatst kapitaal wil zeggen: het kapitaal dat in uitgegeven aandelen zit. Beide eisen gelden naast elkaar: een meerderheid van de uitgebrachte stemmen die samen minder dan een derde van het geplaatste kapitaal vertegenwoordigen, is niet voldoende. Het besluit moet met redenen zijn omkleed: er moet worden uitgelegd waarop de vertrouwensbreuk berust.

Commissarissen die door de ondernemingskamer van het gerechtshof Amsterdam tijdelijk zijn aangesteld, vallen buiten het bereik van het besluit. Het toezicht dat de ondernemingskamer na een eerdere opzegging heeft ingericht, kan dus niet langs deze weg worden beëindigd.

De rol van de ondernemingsraad

Voordat de vergadering beslist, moet het bestuur de ondernemingsraad in kennis stellen van het voorstel en van de gronden daarvoor. Dat moet ten minste dertig dagen voor de vergadering waarin het voorstel wordt behandeld. Bepaalt de ondernemingsraad een standpunt, dan brengt het bestuur dat ter kennis van zowel de raad van commissarissen als de algemene vergadering, en de ondernemingsraad mag het in de vergadering laten toelichten. Instemming van de ondernemingsraad is niet vereist; de termijn van dertig dagen geeft hem de gelegenheid om zich een oordeel te vormen.

Wat er daarna gebeurt

Het besluit heeft onmiddellijk ontslag van alle commissarissen tot gevolg. Daarmee ontstaat een gat: de vennootschap heeft geen toezicht meer, terwijl het regime een raad voorschrijft en tal van bestuursbesluiten goedkeuring van die raad vergen. Het bestuur moet daarom onverwijld de ondernemingskamer verzoeken tijdelijk een of meer commissarissen aan te stellen. De ondernemingskamer regelt de gevolgen van die aanstelling.

De tijdelijke raad heeft vervolgens een opdracht: hij moet bevorderen dat binnen de door de ondernemingskamer bepaalde termijn een nieuwe raad wordt samengesteld volgens de gewone benoemingsregeling, met profielschets, voordracht en het aanbevelingsrecht van de ondernemingsraad.

Een voorbeeld. De aandeelhouders van een structuurvennootschap zijn het fundamenteel oneens met de koers die de raad van commissarissen steunt. Zij zeggen het vertrouwen op met een gemotiveerd besluit, gesteund door meer dan een derde van het kapitaal, nadat de ondernemingsraad dertig dagen tevoren is geïnformeerd en zijn standpunt in de vergadering heeft toegelicht. Diezelfde dag vraagt het bestuur de ondernemingskamer om tijdelijke commissarissen.

In de praktijk

Voor aandeelhouders vraagt dit middel een lange aanloop: de termijn voor de ondernemingsraad moet worden gehaald en het besluit moet inhoudelijk onderbouwd zijn. Voor het bestuur is de plicht om meteen naar de ondernemingskamer te stappen de kern: zonder toezicht kan de vennootschap niet functioneren.