Boek 2 Artikel 161 (2:161 BW)

Bij de grote naamloze vennootschap kan de algemene vergadering een individuele commissaris niet zomaar wegsturen. De wet regelt de zittingstermijn en legt het tussentijdse ontslag in handen van de ondernemingskamer van het gerechtshof Amsterdam. Daarmee wordt voorkomen dat een commissaris die zich onafhankelijk opstelt bij de eerste onenigheid het veld moet ruimen.

De zittingstermijn

Een commissaris treedt uiterlijk af als hij na zijn laatste benoeming vier jaren in functie is geweest. De statuten mogen die termijn iets verlengen, namelijk tot de dag van de eerstvolgende algemene vergadering na het verstrijken van de vier jaren, of na de dag waarop het regime voor de vennootschap is gaan gelden. Zo hoeft een zetel niet midden in het jaar leeg te komen. Herbenoeming is mogelijk; de klok begint dan opnieuw te lopen.

Ontslag door de ondernemingskamer

Tussentijds ontslag loopt langs de rechter. De ondernemingskamer kan een commissaris ontslaan op drie gronden: verwaarlozing van zijn taak, andere gewichtige redenen, of een ingrijpende verandering van omstandigheden waardoor van de vennootschap in redelijkheid niet kan worden gevergd hem te handhaven. Die laatste grond ziet bijvoorbeeld op een commissaris die door een nieuwe functie elders in een blijvende belangenverstrengeling terechtkomt.

Een verzoek kan worden ingediend door de vennootschap, die daarbij wordt vertegenwoordigd door de raad van commissarissen, en verder door een daartoe aangewezen vertegenwoordiger van de algemene vergadering of van de ondernemingsraad. Alle drie de betrokken partijen kunnen dus naar de ondernemingskamer. Voor de vraag welke ondernemingsraad bevoegd is en voor de mogelijkheid dat de aandeelhouders hun bevoegdheid aan een commissie overdragen, gelden dezelfde regels als bij de benoeming.

Schorsing als tussenstap

De raad van commissarissen kan een van zijn eigen leden schorsen. Die schorsing is uitdrukkelijk bedoeld als opmaat naar de rechter, want zij vervalt van rechtswege als de vennootschap niet binnen een maand na het begin van de schorsing een ontslagverzoek bij de ondernemingskamer indient. De raad kan een lastige collega dus niet langdurig buitenspel zetten zonder de zaak voor te leggen.

Een voorbeeld. Een commissaris blijkt betrokken bij een onderneming die rechtstreeks met de vennootschap concurreert. De raad schorst hem en dient binnen de maand een verzoek in bij de ondernemingskamer. Die beoordeelt of er sprake is van een gewichtige reden. Wordt het verzoek toegewezen, dan eindigt zijn functie; wordt het afgewezen, dan keert hij terug in de raad.

In de praktijk

Voor de vennootschap is de maandtermijn het punt om scherp op te letten: verstrijkt zij, dan is de commissaris weer volledig in functie en moet het traject opnieuw beginnen. Voor de commissaris zelf betekent het systeem bescherming: hij kan alleen worden ontslagen door de rechter, en dat maakt onafhankelijk toezicht mogelijk. Voor aandeelhouders die van de gehele raad af willen, is er een aparte weg, die van de opzegging van het vertrouwen.