Boek 2 Artikel 381a (2:381a BW)

Dit artikel geeft extra toelichtingsvereisten voor de rechtspersoon die financiële instrumenten waardeert tegen actuele waarde, dus tegen de waarde op balansdatum in plaats van de historische kostprijs. Binnen de financiële instrumenten maakt de wettekst in onderdeel c een aparte groep van de afgeleide instrumenten, in de praktijk derivaten genoemd; voor die groep komt er een extra informatieplicht bij. De actuele waarde is lang niet altijd aan een markt af te lezen; vaak wordt zij berekend, en een berekening rust op aannames.

De aannames achter het model

Is de actuele waarde bepaald met waarderingsmodellen en -technieken, dan moeten de aannames die daaraan ten grondslag liggen worden vermeld. Denk aan de gehanteerde rentecurve, de verwachte looptijd of de veronderstelde volatiliteit. Kleine verschuivingen in zulke aannames kunnen grote verschillen in uitkomst geven. Zonder die informatie kan een lezer niet nagaan op welke veronderstellingen het bedrag op de balans berust.

Waar de waardeveranderingen terechtkomen

Per categorie financiële instrumenten moet worden vermeld wat de actuele waarde is en hoe de waardeveranderingen zijn verwerkt. De wet onderscheidt daarbij drie routes:

• Via de winst- en verliesrekening — de waardeverandering beïnvloedt het resultaat van het jaar rechtstreeks.
• Via de herwaarderingsreserve — de verandering wordt opgenomen in de reserve die artikel 2:390 BW voorschrijft en blijft daarmee buiten het resultaat, maar ook buiten het uitkeerbare vermogen.
• Ten laste van de vrije reserves — de vermindering wordt op het vrij besteedbare deel van het eigen vermogen in mindering gebracht.

Uit die uitsplitsing kan een lezer opmaken welk deel van de waardeveranderingen het resultaat van het jaar heeft beïnvloed en welk deel rechtstreeks in het eigen vermogen is verwerkt. Voor de herwaarderingsreserve komt daarbij dat het een wettelijke reserve is: wat daarin is opgenomen, kan niet worden uitgekeerd.

De wet vraagt deze gegevens per categorie en niet per afzonderlijk instrument. Uit de toelichting moet dus blijken welke categorieën de rechtspersoon onderscheidt, zodat per groep zichtbaar is welke waarde op de balans staat en langs welke route de veranderingen zijn gelopen.

Derivaten apart

Voor afgeleide financiële instrumenten geldt een aanvullende eis: per categorie moet informatie worden gegeven over de omvang en de aard van de instrumenten, en over de voorwaarden die van invloed kunnen zijn op het bedrag, het tijdstip en de zekerheid van toekomstige kasstromen. Een derivaat kan lange tijd geen kasstroom opleveren en op een later moment tot een aanzienlijke betaling leiden. Die gegevens blijken niet uit de balanswaarde alleen.

Een voorbeeld. Een middelgrote onderneming met een lening in vreemde valuta sluit een termijncontract af om het koersrisico af te dekken, en waardeert dat contract op actuele waarde. In de toelichting moet staan hoe die waarde is berekend, welke aannames daarbij zijn gebruikt, waar de waardeverandering is verwerkt en welke voorwaarden bepalen wanneer er moet worden afgerekend. Met die gegevens kan een lezer zien hoe het contract zich verhoudt tot de lening waarvan het risico wordt afgedekt.

Wie waarvoor staat

Het bestuur maakt de jaarrekening op en kiest daarbij het waarderingsstelsel en de aannames; de toelichting is de plaats waar die keuzes zichtbaar worden. De accountant beoordeelt bij een controleplichtige rechtspersoon of de gehanteerde modellen aanvaardbaar zijn en of de toelichting toereikend is. De algemene vergadering, die de jaarrekening vaststelt, heeft deze gegevens bij die beslissing tot haar beschikking.

In de praktijk

Voor ondernemingen die rente- of valutarisico's afdekken of anderszins met derivaten werken, vraagt dit onderdeel van de toelichting een zorgvuldige vastlegging: welke modellen zijn gebruikt, welke aannames daarin zijn ingevoerd en hoe de waardeveranderingen per categorie zijn verwerkt. Omdat de waardering op elke balansdatum opnieuw plaatsvindt, worden ook de aannames per boekjaar opnieuw vermeld. Voor de lezer bevat dit onderdeel de gegevens die nodig zijn om de balanswaarde van de financiële instrumenten te kunnen plaatsen.