Boek 2 Artikel 366 (2:366 BW)

Materiële vaste activa zijn de tastbare zaken waarmee de onderneming duurzaam werkt: het pand, de machines, de bestelbussen, de computers. Dit artikel schrijft voor dat die bezittingen niet als één bedrag op de balans mogen staan, maar in groepen worden uitgesplitst. Dat maakt zichtbaar waarin het geld van de onderneming vastzit en hoe zwaar zij is geïnvesteerd.

De vijf groepen

• Bedrijfsgebouwen en terreinen — het onroerend goed dat aan de onderneming dienstbaar is.
• Machines en installaties — de productiemiddelen in engere zin.
• Andere vaste bedrijfsmiddelen — de overige duurzame uitrusting, technisch zowel als administratief, van heftrucks tot serverkasten.
• In uitvoering en vooruitbetaald — bedrijfsmiddelen die nog in aanbouw zijn en bedragen die vooruit zijn betaald op nog te leveren materiële activa.

- Niet aan het productieproces dienstbaar — bezittingen die de onderneming wel bezit, maar die niet meedraaien in de productie, zoals een leegstaand pand dat wordt aangehouden.

Waarom die laatste groep apart staat

De uitsplitsing zegt iets over de verdiencapaciteit. Een fabriek met veel machines in bedrijf heeft een ander risicoprofiel dan een onderneming waarvan een groot deel van het bezit stilstaat. Door bedrijfsmiddelen die niet aan het productieproces dienstbaar zijn apart te tonen, en ook de investeringen die nog niet in gebruik zijn, kan de lezer beoordelen welk deel van het vermogen op dit moment werkelijk rendement oplevert.

Als de rechtspersoon geen eigenaar is

Het tweede lid ziet op een situatie die makkelijk verwarring geeft. Soms heeft de rechtspersoon niet de volle eigendom, maar slechts een beperkt zakelijk recht — erfpacht of opstal bijvoorbeeld — of een duurzaam persoonlijk genotsrecht, zoals bij bepaalde huur- en gebruiksafspraken. Gebruikt hij het bedrijfsmiddel dan wel duurzaam, dan kan het toch op de balans thuishoren, maar de aard van dat recht moet worden vermeld. De lezer moet immers weten of het pand op de balans werkelijk verkocht en verhypothekeerd kan worden.

Een voorbeeld. Een transportbedrijf staat op grond in erfpacht en heeft daarop zelf een loods gebouwd. Op de balans verschijnen bedrijfsgebouwen en terreinen, maar in de jaarrekening moet blijken dat het om erfpacht gaat en niet om volle eigendom. Voor een bank die zekerheid wil, en voor een koper die de onderneming overweegt, is dat verschil bepalend.

Wie waarvoor staat

Het bestuur maakt de indeling en beoordeelt of een bedrijfsmiddel nog aan het productieproces dienstbaar is. Bij een controleplichtige rechtspersoon kijkt de accountant of de rubricering en de vermelding van beperkte rechten kloppen. De algemene vergadering stelt de jaarrekening vast; komt zij er pas dan achter dat een groot deel van het vastgoed niet in eigendom is, dan is dat een aanwijzing dat de toelichting tekortschoot.

In de praktijk

Voor een bestuurder is dit artikel eenvoudig te volgen zolang hij de administratie ordent langs deze vijf groepen. Voor iedereen die een jaarrekening beoordeelt, is het de plek om te zien hoe kapitaalintensief een onderneming is en of het bezit ook werkelijk wordt gebruikt. En wie een onderneming overneemt of financiert, leest dit onderdeel altijd samen met de vermelding over beperkte rechten: bezit op de balans is niet hetzelfde als eigendom die vrij te gelde kan worden gemaakt.