Boek 2 Artikel 342 (2:342 BW)

Het stemrecht op een aandeel ligt niet altijd bij de aandeelhouder. Bij vruchtgebruik of pandrecht kan het bij de vruchtgebruiker of de pandhouder liggen. Gebruikt die zijn stem op een manier die de vennootschap ernstig beschadigt, dan biedt dit artikel een oplossing: de ondernemingskamer kan bevelen dat het stemrecht overgaat op de houder van het aandeel.

Wie het verzoek kan doen

Aan het verzoek moeten aandeelhouders staan die in hun eentje of samen minstens een derde van het geplaatste kapitaal inbrengen. Dezelfde drempel geldt bij de gedwongen overdracht van aandelen; ook hier moet er een substantieel deel van het kapitaal achter het verzoek staan voordat de rechter zo diep in de rechten van een ander ingrijpt.

De maatstaf

De rechter grijpt in als de vruchtgebruiker of pandhouder door zijn gedragingen het vennootschappelijk belang zo ernstig aantast dat het in redelijkheid niet aanvaardbaar is dat hij het stemrecht blijft uitoefenen. Het gaat dus niet om de vraag of hij verstandig stemt of om een verschil van mening over de koers, maar om schade aan de vennootschap zelf. Wie zijn stemrecht gebruikt om de onderneming stil te leggen of om zijn eigen zekerheid veilig te stellen ten koste van de vennootschap, komt in beeld.

• Gevolg: het stemrecht keert terug naar de aandeelhouder; het vruchtgebruik of het pandrecht zelf blijft bestaan.
• Geen omweg: vanaf het moment dat het verzoekschrift bij de oproeping aan hem is betekend tot het tijdstip waarop de beschikking onherroepelijk wordt, mag de vruchtgebruiker of pandhouder zijn recht niet aan een ander overdragen. Geven de verzoekers daarvoor toestemming, dan kan het wel; weigeren zij, dan kan de ondernemingskamer die toestemming alsnog geven wanneer hij bij de handeling een redelijk belang heeft.

- Bijkomende regels: de bepalingen over de kring van verzoekers, de oproeping, het verweerschrift, het aanhouden van de beslissing, de contractuele geschillenregeling en de waarderingsafspraken gelden hier overeenkomstig.

Wanneer de overgang plaatsvindt

Wordt het verzoek toegewezen, dan gaat het stemrecht over op het moment dat de beschikking in kracht van gewijsde gaat. Er is dus geen aparte handeling van partijen nodig, maar er moet wel worden gewacht tot geen rechtsmiddel meer openstaat. Wie in de tussentijd bescherming nodig heeft, is aangewezen op een voorlopige voorziening.

Een voorbeeld. Een aandeelhouder heeft zijn aandelen verpand aan een financier en het stemrecht is bij die financier komen te liggen. De financier blokkeert stelselmatig investeringsbesluiten om de onderneming klein te houden en zijn eigen zekerheid te beschermen, waardoor de vennootschap klanten verliest. De overige aandeelhouders, samen goed voor meer dan een derde van het kapitaal, kunnen de ondernemingskamer vragen het stemrecht bij de aandeelhouder terug te leggen.

In de praktijk

Voor vennootschappen waarin aandelen zijn verpand of belast met vruchtgebruik is dit een nuttig noodventiel: het pandrecht blijft in stand, maar de zeggenschap wordt hersteld. Voor financiers en vruchtgebruikers is het een reden om terughoudend te zijn met het inzetten van hun stem voor doelen die met het belang van de vennootschap niets te maken hebben. En voor aandeelhouders is het goed te weten dat deze route losstaat van de uitstoting: hier verdwijnt niemand uit de vennootschap, alleen de stem verhuist.