Boek 2 Artikel 25 (2:25 BW)

Deze korte bepaling zet de toon voor het hele boek: afwijken van de regels over rechtspersonen mag alleen voor zover de wet dat zelf toelaat. Waar bij contracten geldt dat partijen in beginsel alles mogen afspreken wat niet verboden is, geldt hier het omgekeerde. De inrichting van een rechtspersoon raakt niet alleen de oprichters, maar ook leden, aandeelhouders, schuldeisers en werknemers, en die moeten op een vaste structuur kunnen vertrouwen.

Hoe je ziet of afwijken mag

De wet geeft de ruimte met vaste formuleringen. Staat er dat iets geldt tenzij de statuten anders bepalen, dan mag het in de statuten anders. Staat er dat de statuten iets kunnen regelen, dan is die ruimte er ook. Zwijgt de bepaling daarover, dan is zij dwingend. Soms is de ruimte beperkt tot één richting: de wet noemt een minimum of een maximum en binnen die grens mogen de statuten kiezen. Wie statuten opstelt, moet dus per onderwerp nagaan welk type bepaling hij voor zich heeft.

Wat er gebeurt met een afwijkende bepaling

Een statutaire regel die in strijd komt met een dwingende bepaling van dit boek, houdt geen stand. Een besluit dat daarop wordt gebaseerd, botst met de wet en kan daarmee nietig zijn. Dat kan jaren later aan het licht komen, bijvoorbeeld als iemand zich op de statutaire regel beroept en de wederpartij naar de wettekst wijst. De schade zit dan niet in de statutenbepaling zelf, maar in alles wat er intussen op is gebouwd: benoemingen, uitkeringen, overdrachten.

Waar de ruimte wel zit

Dwingend recht betekent niet dat er niets te kiezen valt. Binnen het kader van de wet kunnen statuten veel regelen: de manier van bijeenroepen, de samenstelling van organen, goedkeuringsrechten, de bestemming van een overschot, versterkte meerderheden. Juist omdat de buitengrenzen vastliggen, is die interne ruimte de plek waar oprichters hun onderlinge verhoudingen vormgeven. Een goede aandeelhoudersovereenkomst of een reglement kan daar bovenop nog afspraken toevoegen, maar die kunnen de dwingende wet niet opzijzetten.

Een groep ondernemers wil in de statuten van hun bv vastleggen dat een aandeelhouder zijn stemrecht verliest als hij het niet eens is met de meerderheid. Klinkt praktisch, maar het botst met de dwingende regels over de positie van de aandeelhouder. Zo'n bepaling houdt geen stand, en besluiten die met toepassing ervan zijn genomen, staan op losse schroeven.

In de praktijk

Laat statuten opstellen en beoordelen door iemand die per bepaling weet of afwijken mag; een creatieve constructie die pas bij een conflict wordt getoetst, is een sluimerend risico. Loop bij een statutenwijziging ook de oude bepalingen na, want de wet verandert door de jaren heen. En bedenk dat wat niet in de statuten kan, soms wel in een overeenkomst tussen aandeelhouders past — met dien verstande dat zo'n afspraak in beginsel alleen de partijen bindt die haar zijn aangegaan. Los van de vennootschap staat zij daarmee niet: artikel 2:8 BW eist dat de rechtspersoon en ieder die aan zijn inrichting deelneemt zich tegenover elkaar redelijk en billijk opstellen, en langs die weg kan zo'n afspraak onder omstandigheden ook doorwerken tegenover anderen dan de contractspartijen.