Boek 2 Artikel 16 (2:16 BW)

Wordt een besluit van een rechtspersoon nietig verklaard of vernietigd, dan rijst de vraag wat dat betekent voor iedereen die niet bij de procedure betrokken was. Dit artikel geeft het antwoord in twee stappen. De uitspraak bindt in beginsel iedereen, mits de rechtspersoon zelf partij was in het geding. Maar tegenover een wederpartij die van het gebrek niets wist en dat ook niet hoefde te weten, kan de nietigheid of vernietiging niet worden gebruikt. Voor benoemde bestuurders en commissarissen geldt een aparte regel.

Bindend voor iedereen

Is de uitspraak onherroepelijk en was de rechtspersoon partij, dan geldt zij voor een ieder. Dat is praktisch: anders zou over hetzelfde besluit tegenover iedere aandeelhouder, ieder lid en iedere schuldeiser opnieuw geprocedeerd kunnen worden. Twee rechtsmiddelen blijven open. Er is derdenverzet voor wie door de uitspraak wordt geraakt zonder in het geding te zijn geweest (artikel 376 Rv), en er is herroeping (artikel 382 Rv), die uitdrukkelijk aan ieder lid en iedere aandeelhouder toekomt.

Onherroepelijk is de uitspraak wanneer er geen gewoon rechtsmiddel meer tegen openstaat, omdat de termijnen voor verzet, hoger beroep en cassatie zijn verstreken of die middelen zijn uitgeput. Tot dat moment heeft de uitspraak die werking voor een ieder nog niet.

Bescherming van de wederpartij

Het tweede lid beschermt de buitenwereld. Is het besluit zelf een rechtshandeling die tot een wederpartij is gericht, of was het een voorwaarde voor de geldigheid van zo'n rechtshandeling, dan kan het gebrek niet aan die wederpartij worden tegengeworpen als zij het gebrek niet kende en ook niet hoefde te kennen. Wie te goeder trouw met de rechtspersoon heeft gehandeld, wordt dus niet achteraf getroffen door een interne fout waarvan hij niets kon weten. Wist hij wel van het gebrek, of had hij het moeten zien, dan geldt die bescherming niet.

De benoemde bestuurder of commissaris

Voor benoemingsbesluiten maakt de wet een uitzondering. Is het besluit tot benoeming van een bestuurder of commissaris nietig of vernietigd, dan kan dat wél aan de benoemde worden tegengeworpen: hij is dan geen bestuurder of commissaris geweest. Dat is scherp voor hem, maar de wet biedt tegenwicht. Kende hij het gebrek niet en hoefde hij het ook niet te kennen, dan vergoedt de rechtspersoon zijn schade. Denk aan een bestuurder die zijn baan opzegde voor de functie en na een halfjaar hoort dat zijn benoeming ongeldig was.

Een vennootschap benoemt een nieuwe bestuurder in een vergadering die niet correct was bijeengeroepen. Een aandeelhouder vordert vernietiging en krijgt gelijk. De vennootschap kan die vernietiging aan de benoemde tegenwerpen: hij is geen bestuurder geweest. Wist hij van het gebrek niets en hoefde hij het ook niet te kennen, dan vergoedt de vennootschap zijn schade, bijvoorbeeld het inkomen dat hij heeft gemist doordat hij zijn vorige betrekking opgaf.

Twee belangen naast elkaar

Het artikel combineert twee doelen. Het eerste lid zorgt ervoor dat een besluit na een onherroepelijke uitspraak voor iedereen op dezelfde manier wel of niet bestaat. Het tweede lid beperkt de gevolgen daarvan voor wie buiten de rechtspersoon staat en het gebrek niet kende en niet hoefde te kennen. Voor de benoemde bestuurder of commissaris kiest de wet een eigen oplossing: de ongeldigheid werkt tegen hem, maar zijn schade wordt onder dezelfde voorwaarde vergoed.

In de praktijk

Een uitspraak krijgt de werking van het eerste lid alleen als de rechtspersoon partij in het geding is geweest. Een wederpartij die zaken doet met de rechtspersoon, is beschermd zolang zij het gebrek niet kende en niet hoefde te kennen; aanwijzingen die zij had kunnen opmerken, kunnen die bescherming wegnemen. En wie een benoeming aanvaardt, kan zijn positie in twijfel zien komen door een gebrek waar hij part noch deel aan had; de schadevergoedingsregel van het tweede lid is dan de voorziening die de wet hem biedt.