Artikel 5:16a Awb: Inzage in het identiteitsbewijs vorderen

Een toezichthouder mag vragen wie u bent en mag daarbij verlangen dat u een identiteitsbewijs laat zien. Die bevoegdheid is niet voorbehouden aan de politie: ook een arbeidsinspecteur, een milieutoezichthouder of een gemeentelijke controleur kan om uw paspoort, identiteitskaart of een ander document vragen dat de Wet op de identificatieplicht als geldig identiteitsbewijs aanwijst.

Zonder vastgestelde identiteit is toezicht vaak zinloos. Een rapport over 'een man in een blauwe overall' leidt nergens toe: er kan geen sanctie op worden gebaseerd, een verklaring kan niet aan iemand worden toegerekend en er valt niet na te gaan of iemand hier mag werken of over de vereiste papieren beschikt. Deze bevoegdheid maakt de andere toezichtsbevoegdheden bruikbaar.

Inzage vorderen, niet innemen

De wet spreekt van inzage. De toezichthouder mag het document bekijken en de gegevens noteren of overnemen; hij mag het niet houden. Ook mag hij niet zelf in uw jas of tas zoeken: u laat het document zelf zien. Als u het niet bij u hebt, kan hij u vragen het alsnog te tonen. U moet wel even blijven staan zodat de controle kan plaatsvinden, maar de bevoegdheid geeft hem geen recht om u vast te houden of te fouilleren.

Van wie mag inzage worden gevorderd?

De wet spreekt van 'personen', zonder verdere beperking. In de praktijk gaat het om iedereen die de toezichthouder bij de uitoefening van zijn taak tegenkomt: de ondernemer, zijn personeel, een chauffeur, een onderaannemer, een bezoeker die iets doet wat onder het toezicht valt. De grens ligt bij artikel 5:13 Awb: de bevoegdheid mag alleen worden gebruikt voor zover dat redelijkerwijs nodig is voor de toezichthoudende taak. Willekeurig identiteiten controleren van mensen die niets met dat toezicht te maken hebben, valt daarbuiten.

Een inspecteur controleert op een bouwplaats of de mensen die daar werken dat legaal doen. Hij vraagt vier bouwvakkers om hun identiteitsbewijs. Drie laten een paspoort zien; de vierde zegt dat hij het thuis heeft liggen. De inspecteur noteert wat de man over zichzelf verklaart en gaat via de aannemer na of dat klopt. Wie geen identiteitsbewijs kan tonen, schiet tekort in de plicht om mee te werken van artikel 5:20 Awb; daarnaast is het niet voldoen aan de toonplicht van de Wet op de identificatieplicht strafbaar. De koerier die op dat moment een pakket komt afleveren en zo weer wegrijdt, staat buiten het onderzoek en hoeft zich niet te identificeren.

Waarborgen aan de andere kant

Wie uw identiteitsbewijs wil zien, moet zelf ook open kaart spelen. Artikel 5:12 Awb verplicht de toezichthouder een legitimatiebewijs bij zich te dragen en dat te tonen. Vraag daar gerust om: u hebt er recht op te weten wie tegenover u staat en namens welk bestuursorgaan hij optreedt. Verder mag met de gegevens die de toezichthouder noteert niet meer gebeuren dan voor het toezicht nodig is; het is geen vrijbrief om persoonsgegevens breed op te slaan of te delen.

In de praktijk

• Neem uw identiteitsbewijs mee naar het werk. Op terreinen waar regelmatig wordt gecontroleerd — bouw, horeca, transport, land- en tuinbouw — voorkomt dat gedoe voor uzelf en voor uw werkgever.
• Kopiëren hoeft u niet zomaar toe te staan. De bevoegdheid gaat over inzage. Wil de toezichthouder een kopie of scan maken, vraag dan waarvoor dat nodig is en op welke grondslag dat gebeurt.
• Voor de werkgever: een identiteitscontrole op uw terrein raakt uw personeel. Wijs medewerkers erop dat zij verplicht zijn inzage te geven en dat weigeren gevolgen kan hebben voor het bedrijf.
• Voor het bestuursorgaan: noteer waarom de identiteit van juist deze persoon relevant was. Dat maakt achteraf controleerbaar dat de bevoegdheid gericht is gebruikt.

Naast deze bevoegdheid staat een plicht in de Wet op de identificatieplicht zelf: iedereen van veertien jaar of ouder moet op eerste vordering van een toezichthouder een geldig identiteitsbewijs ter inzage geven. Wie dat niet doet, begaat een strafbaar feit (artikel 447e Wetboek van Strafrecht). Deze bevoegdheid wordt zelden alleen gebruikt. Meestal loopt zij samen op met het vorderen van inlichtingen op grond van artikel 5:16 Awb en met inzage in zakelijke gegevens op grond van artikel 5:17 Awb: eerst vaststellen wie iemand is, dan vaststellen wat hij doet en wat daarover op papier staat.