Artikel 5:5 Awb: Rechtvaardigingsgrond blokkeert de sanctie

Soms schendt iemand een voorschrift, maar was dat onder de omstandigheden de enige verantwoorde keuze. Dit artikel bepaalt dat het bestuursorgaan in dat geval geen bestuurlijke sanctie oplegt, voor zover er een rechtvaardigingsgrond bestond. De overtreding blijft dan bestaan als feit, maar zij verliest haar onrechtmatige karakter en er volgt geen sanctie.

De ratio is dat het weinig zin heeft om gedrag af te straffen of ongedaan te maken dat de rechtsorde per saldo juist diende. Wie een regel overtreedt om erger te voorkomen, verdient geen boete.

Wanneer is er een rechtvaardigingsgrond?

De wet werkt het begrip niet uit, maar in het recht zijn een paar herkenbare situaties uitgekristalliseerd. De meest voorkomende zijn:

• Noodsituatie: de overtreding was nodig om een acuut en zwaarder gevaar af te wenden, bijvoorbeeld voor de veiligheid van personen.
• Conflict van plichten: twee verplichtingen botsen en aan beide voldoen kan niet, waarna de zwaarstwegende voorgaat.
• Uitvoering van een voorschrift of bevoegd gegeven bevel: u deed wat een andere regel of een daartoe bevoegde ambtenaar u opdroeg.

Belangrijk is dat het om meer moet gaan dan ongemak of financieel nadeel. Dat werkzaamheden duurder of lastiger zouden worden zonder de overtreding, is geen rechtvaardigingsgrond. Er moet echt een situatie zijn waarin naleving redelijkerwijs niet gevergd kon worden en waarin de gekozen handelwijze in verhouding stond tot het gevaar.

De woorden voor zover

Het artikel geldt voor zover er een rechtvaardigingsgrond bestond. Dat maakt gedeeltelijke werking mogelijk. Duurde de noodsituatie een week, dan is de overtreding in die week gerechtvaardigd, maar niet in de maanden daarna waarin de toestand gewoon in stand bleef. Voor die latere periode kan alsnog worden gehandhaafd.

Een voorbeeld. Een horecaondernemer moet zijn zaak om twee uur sluiten. Op straat raakt vlak voor sluitingstijd een gast gewond en de ondernemer laat hem binnen om te schuilen tot de ambulance er is, waardoor de zaak een halfuur langer open blijft. Formeel is dat een overtreding van het sluitingsuur, maar er was een rechtvaardigingsgrond en een boete blijft achterwege. Zou hij vervolgens de weken daarna structureel een halfuur langer opengaan met een beroep op dezelfde gebeurtenis, dan gaat het beroep niet meer op.

Verschil met verwijtbaarheid

Een rechtvaardigingsgrond gaat over de gedraging: die was onder de omstandigheden geoorloofd. Dat is iets anders dan de vraag of de overtreder van zijn gedrag een verwijt kan worden gemaakt; die vraag speelt bij bestuurlijke boetes en is geregeld in artikel 5:41 Awb. Het onderscheid is niet academisch: dit artikel werkt bij alle bestuurlijke sancties waarop deze titel van toepassing is, dus ook bij een last onder dwangsom of bestuursdwang, terwijl het ontbreken van verwijtbaarheid alleen boetes blokkeert.

In de praktijk

• Voor de burger of ondernemer: voer de bijzondere omstandigheden zo vroeg mogelijk aan, onderbouw ze met stukken zoals meldingen, foto's of een verklaring van de hulpdienst, en beschrijf precies welke periode de noodsituatie besloeg. Daarbuiten helpt het verweer niet.
• Voor het bestuursorgaan: wordt zo'n grond aangevoerd, ga er dan inhoudelijk op in. Het onderzoek naar de feiten hoort bij de zorgvuldigheid van artikel 3:2 Awb en de uitkomst hoort in de motivering terug. Is de grond er alleen voor een deel van de periode, beperk de sanctie dan tot de rest in plaats van het beroep in zijn geheel af te wijzen.