Artikel 5:31d Awb: Wat is een last onder dwangsom?

Dit artikel geeft de definitie van de last onder dwangsom. Het is een herstelsanctie die uit twee onlosmakelijke delen bestaat: een opdracht om een overtreding geheel of gedeeltelijk ongedaan te maken, en de verplichting om een geldbedrag te betalen als die opdracht niet of niet op tijd wordt uitgevoerd. Het geld is geen doel op zich, maar een prikkel om te doen wat er wordt gevraagd.

Die opbouw verklaart waarom gemeenten, provincies en inspecties zo vaak voor dit instrument kiezen. Het bestuursorgaan hoeft niet zelf een illegale schuur te slopen of een loods leeg te halen; het legt de verantwoordelijkheid voor het herstel bij de overtreder en zet daar een financieel gevolg achter. Wie de last binnen de gestelde termijn uitvoert, betaalt niets.

Onderdeel a: de opdracht tot herstel

Het eerste onderdeel is de last zelf: een verplichting om de overtreding te beëindigen of de gevolgen ervan weg te nemen. De wet laat uitdrukkelijk toe dat het herstel gedeeltelijk is. Een bestuursorgaan mag dus ook eisen dat een deel van de situatie wordt aangepast, bijvoorbeeld dat een opslag wordt teruggebracht tot de vergunde hoeveelheid in plaats van dat de hele opslag verdwijnt.

Omdat het om herstel gaat, kan een last onder dwangsom alleen worden ingezet zolang er iets te herstellen of te voorkomen valt. Is de overtreding al volledig ongedaan gemaakt en dreigt geen herhaling, dan is er niets meer om een last aan op te hangen.

Onderdeel b: de betalingsverplichting

Het tweede onderdeel is de geldsom. Die wordt niet meteen verschuldigd: pas als de last niet of niet tijdig wordt uitgevoerd, treedt de betalingsverplichting in werking. Dat gebeurt van rechtswege, dus zonder dat het bestuursorgaan daar eerst een nieuw besluit voor hoeft te nemen. Hoe de hoogte wordt bepaald staat in artikel 5:32b Awb, en wanneer betaald moet worden in artikel 5:33 Awb.

Herstel, geen straf

De last onder dwangsom is uitdrukkelijk een herstelsanctie in de zin van artikel 5:2 Awb en dus geen bestraffende sanctie. Dat onderscheid heeft praktische gevolgen. Een bestuurlijke boete kijkt terug en bestraft wat er is gebeurd; een dwangsom kijkt vooruit en wil een einde maken aan een situatie die niet mag. Het zwijgrecht van artikel 5:10a Awb geldt daarom niet bij een last onder dwangsom, en een verbeurde dwangsom is geen boete die evenredig hoeft te zijn aan de ernst van een verwijt.

Een voorbeeld. Een autobedrijf slaat oude accu's buiten op zonder de voorgeschreven lekbak. De gemeente legt een last op: binnen vier weken de accu's in een vloeistofdichte voorziening plaatsen, op straffe van een bedrag per week dat dat niet is gebeurd. Ruimt het bedrijf binnen die vier weken op, dan is de zaak klaar en wordt er niets betaald. Blijft de opslag ongewijzigd, dan gaat de teller lopen zonder dat er iemand langs hoeft te komen om dat vast te stellen.

In de praktijk

• Voor de overtreder. Lees eerst wat er precies van u wordt gevraagd en tot wanneer. Voert u de last uit, dan verbeurt u niets, ook niet als u het met de last oneens blijft. Bezwaar maken heeft geen schorsende werking, dus herstellen en tegelijk procederen is vaak de veiligste route.
• Voor het bestuursorgaan. Formuleer de herstelmaatregelen zo dat later objectief is vast te stellen of eraan is voldaan. Een last die te vaag is, maakt de verbeurte achteraf moeilijk hard te maken.
• Voor omwonenden en melders. Een last onder dwangsom is geen garantie dat de overlast direct stopt. De overtreder krijgt eerst een termijn, en pas daarna komt het geld in beeld.

De bevoegdheid om deze sanctie op te leggen staat niet hier, maar in artikel 5:32 Awb. Wat er in de last moet staan volgt uit artikel 5:32a Awb, en de mogelijkheid om een lopende last te laten opheffen of verlagen uit artikel 5:34 Awb.