Artikel 8:50 Awb: Onderzoek ter plaatse door de bestuursrechter

Dit artikel geeft de bestuursrechter de bevoegdheid om zelf ter plaatse te gaan kijken. Foto's, kaarten en rapporten geven soms geen uitsluitsel over hoe een situatie er werkelijk uitziet: hoe hoog een schutting is, hoeveel licht er nog binnenvalt, hoe ver het bedrijf van de woning ligt. In dat geval kan de rechter het dossier even opzij leggen en met eigen ogen waarnemen.

Om dat te kunnen doen heeft hij toegang tot elke plaats, maar alleen voor zover dat redelijkerwijs nodig is voor zijn taak. Die begrenzing is niet vrijblijvend. De toegang bestaat om de zaak te kunnen beoordelen en strekt niet verder dan wat daarvoor werkelijk moet worden bekeken.

Medewerking van het bestuursorgaan

Bestuursorganen moeten de medewerking verlenen die in het belang van het onderzoek nodig is. Dat kan praktisch zijn: een hek van het slot doen, een terrein aanwijzen, een meetopstelling laten zien of iemand meesturen die de plek kent. Het bestuursorgaan mag het bezoek dus niet passief afwachten wanneer zijn hulp nodig is om de plaats te kunnen bereiken of te begrijpen.

Partijen mogen erbij zijn

Van de plaats en het tijdstip van het onderzoek krijgen partijen bericht, en zij mogen erbij aanwezig zijn. Dat is het scharnierpunt van dit artikel. Een rechter die zonder aankondiging gaat kijken zou zijn oordeel baseren op waarnemingen die niemand kan controleren of tegenspreken. Doordat partijen mee kunnen lopen, kunnen zij ter plekke wijzen op wat volgens hen belangrijk is en zien zij zelf waar de rechter naar kijkt.

Een voorbeeld. Een buurman komt in beroep tegen een vergunning voor een dakopbouw en stelt dat zijn tuin daardoor het hele jaar in de schaduw komt te liggen. De gemeente heeft berekeningen laten maken die het tegendeel zeggen. De rechtbank kondigt aan op een dinsdagochtend langs te komen. De buurman, de vergunninghouder en een medewerker van de gemeente zijn erbij. De rechter ziet ter plaatse hoe de percelen ten opzichte van elkaar liggen en waar de bestaande bebouwing staat, en de griffier legt die waarnemingen vast.

Het proces-verbaal

Van het onderzoek maakt de griffier een proces-verbaal op. Dat stuk wordt ondertekend door de voorzitter en de griffier; is een van beiden verhinderd, dan wordt dat in het proces-verbaal vermeld. Het proces-verbaal is de enige neerslag van wat er is gezien en is daarom van groot belang: alleen wat erin staat, staat later vast. Op grond van artikel 8:36e Awb kan een beeld- of geluidsopname van een zakelijke samenvatting in de plaats komen van dat proces-verbaal.

Grenzen aan de toegang

De toegang van het eerste lid geldt voor elke plaats, dus ook voor een woning; de rechter heeft daarvoor geen machtiging tot binnentreden nodig. Die machtiging speelt alleen in artikel 8:51 Awb, wanneer niet de rechter maar de griffier op pad gaat: dan is het de rechter die de machtiging geeft. De grens ligt hier dus niet bij het soort plaats, maar bij de noodzaak: verder dan wat redelijkerwijs moet worden bekeken om de zaak te kunnen beoordelen, reikt de bevoegdheid niet. In veel zaken speelt dit ook niet, omdat het onderzoek plaatsvindt op een terrein of in de openbare ruimte en de betrokkenen zelf belang hebben bij een goede waarneming.

In de praktijk

• Ga mee. Wie thuisblijft, mist de kans om ter plaatse te laten zien waar het volgens hem om draait.
• Vraag erom als het nodig is. Motiveer waarom stukken de situatie niet goed weergeven; een onderzoek ter plaatse is bedoeld voor precies dat probleem.
• Lees het proces-verbaal. Ontbreekt een waarneming die u belangrijk vindt, reageer daar dan schriftelijk op zolang de zaak nog loopt.