Artikel 8:12 Awb: De rechter-commissaris in het vooronderzoek

Dit artikel geeft de bestuursrechter de mogelijkheid om het voorbereidende onderzoek in een zaak niet zelf te doen, maar op te dragen aan een rechter-commissaris. Dat kan voor het hele vooronderzoek of voor een afgebakend deel ervan. De rechter-commissaris is een rechter van hetzelfde gerecht die dat voorwerk verricht, terwijl de kamer die de zaak uiteindelijk beslist zich op de zitting en de uitspraak concentreert.

Met het vooronderzoek wordt de fase bedoeld tussen het instellen van het beroep en de behandeling ter zitting. In die fase worden de stukken en het verweer uitgewisseld, kunnen partijen om nadere inlichtingen worden gevraagd, kunnen getuigen worden gehoord en kan een deskundige aan het werk worden gezet. Bij een omvangrijk dossier is dat een tijdrovend traject.

Waarom een rechter-commissaris

Het praktische nut zit vooral bij meervoudige kamers en bij zaken met veel onderzoekshandelingen. Drie rechters bij elk getuigenverhoor laten aanschuiven is inefficiënt; één rechter die de verhoren afneemt en vastlegt, levert hetzelfde materiaal op. Ook bij een bezoek ter plaatse of bij het uitzoeken van een ingewikkelde administratie kan één rechter het voorbereidende werk sneller doen.

Let op het woord "kan": het is een bevoegdheid van de bestuursrechter, geen recht van partijen. U kunt erom vragen, maar de rechter beslist zelf of hij het vooronderzoek uitbesteedt en hoe ver die opdracht reikt.

Wat de rechter-commissaris niet doet

De rechter-commissaris verzamelt materiaal, hij beslecht het geschil niet. De inhoudelijke beoordeling, de behandeling ter zitting en de uitspraak liggen bij de kamer die de zaak behandelt. Dat sluit hem er overigens niet van uit: het bestuursprocesrecht verbiedt niet dat de rechter-commissaris na het vooronderzoek meedoet aan de zitting en aan de beslissing. Wat tijdens het vooronderzoek is verklaard of verzameld, wordt vastgelegd en aan het dossier toegevoegd, zodat de rechters die uitspraak doen daarvan kennis kunnen nemen en partijen erop kunnen reageren. De gewone waarborgen blijven dus overeind: hoor en wederhoor, en inzage in alle stukken.

Een voorbeeld

Een gemeente legt een horecaondernemer een sluiting op vanwege overlast. De ondernemer bestrijdt de feiten en wil vijf omwonenden en twee handhavers als getuige laten horen. De rechtbank behandelt de zaak meervoudig, maar draagt het horen van de getuigen op aan een rechter-commissaris. Die hoort de zeven mensen op één dag, laat hun verklaringen vastleggen en voegt ze bij het dossier. Op de latere zitting hoeven de getuigen niet allemaal terug te komen; de kamer bespreekt met partijen wat er is verklaard en doet daarna uitspraak.

In de praktijk

• Voor partijen: een verhoor bij de rechter-commissaris is een volwaardig onderdeel van de procedure. Bereid u er net zo goed op voor als op een zitting en controleer achteraf of de vastlegging klopt met wat er is gezegd.
• Voor het bestuursorgaan: lever de gevraagde stukken in deze fase compleet aan. Wat in het vooronderzoek boven tafel komt, bepaalt in belangrijke mate waarover de zitting nog gaat.
• Vraag gericht: wilt u dat getuigen worden gehoord, benoem dan per persoon wat hij of zij kan verklaren en waarom dat voor de beslissing uitmaakt. Een algemeen verzoek levert zelden een onderzoeksopdracht op.