Artikel 4:12 Awb: Geen zienswijze bij herstelbare geldbesluiten

Bij beslissingen die alleen over geld gaan, mag het bestuursorgaan de zienswijzeronde uit de artikelen 4:7 en 4:8 Awb overslaan. Voorwaarde is dat de beschikking strekt tot het vaststellen van een financiële verplichting of aanspraak, dat er bezwaar of administratief beroep tegen openstaat, en dat de nadelige gevolgen na die procedure volledig ongedaan gemaakt kunnen worden. Het tweede lid haalt vervolgens een aantal subsidiebeslissingen weer uit die uitzondering.

De gedachte is er een van doelmatigheid. Overheden nemen jaarlijks miljoenen geldbeslissingen: aanslagen, terugvorderingen, nabetalingen, eigen bijdragen. Zou elk daarvan vooraf een reactieronde vergen, dan liep het systeem vast, terwijl de schade beperkt is: een bedrag dat ten onrechte is gevorderd kan worden terugbetaald en dan is de betrokkene weer waar hij was. Bij een gesloopt bouwwerk ligt dat anders.

Het moet wel gaan om een besluit dat in de kern over geld gaat. Een last onder dwangsom valt er niet onder: die is bedoeld om een overtreding te laten ophouden, ook al kan zij uiteindelijk geld kosten. Voor de bestuurlijke boete gelden eigen regels: kan voor de overtreding een boete van meer dan 340 euro worden opgelegd, dan moet de overtreder volgens artikel 5:53 Awb altijd eerst zijn zienswijze kunnen geven.

Wat betekent "volledig ongedaan te maken"?

Dit is de kern van de bepaling en tegelijk het punt waar het misgaat. Geld terugstorten is meestal mogelijk, maar de vraag is of daarmee alle nadelige gevolgen verdwijnen. Wordt een uitkering per direct stopgezet en kan de betrokkene daardoor de huur niet betalen, dan is een nabetaling drie maanden later geen volledig herstel: de huurachterstand, de incassokosten en de registratie daarvan blijven. Naarmate een geldbeslissing dieper ingrijpt in het dagelijks bestaan, wordt het beroep op deze uitzondering dus zwakker.

Ook de eerste voorwaarde verdient aandacht: er moet daadwerkelijk bezwaar of administratief beroep openstaan. Staat die weg niet open, dan ontbreekt de compensatie waarop de hele constructie rust en blijft de hoorplicht gewoon gelden.

De subsidie-uitzonderingen in het tweede lid

Voor drie categorieën subsidiebeslissingen geldt de versoepeling niet. Het gaat om de weigering van een subsidie op grond van artikel 4:35 Awb of met toepassing van artikel 4:51 Awb, om het lager vaststellen van een subsidie op grond van artikel 4:46 Awb, tweede lid, en om het intrekken of ten nadele van de ontvanger wijzigen van een subsidieverlening of subsidievaststelling.

Deze beslissingen zijn uitgezonderd omdat zij voor de betrokkene vaak ingrijpend zijn en achteraf lastig te herstellen. Een organisatie die haar begroting en activiteiten op de subsidie heeft ingericht, is met een nabetaling na een gewonnen bezwaar niet altijd meer geholpen. Bovendien draaien deze beslissingen vaak om verwijten aan de aanvrager of ontvanger: dat activiteiten niet zijn uitgevoerd, dat voorwaarden zijn geschonden of dat er onjuiste informatie is gegeven. Juist over zulke verwijten hoort iemand zich uit te kunnen spreken voordat het besluit valt.

Een voorbeeld

Een gemeente ontdekt bij een controle dat een inwoner over drie maanden te veel toeslag heeft gekregen en vordert het bedrag terug. Dat is een financiële verplichting, er staat bezwaar tegen open en het bedrag kan bij gegrond bezwaar worden afgeboekt: de zienswijze vooraf mag achterwege blijven. Dezelfde gemeente trekt vervolgens de subsidie van een buurtvereniging in omdat de activiteiten niet zouden zijn uitgevoerd. Dat valt onder het tweede lid, dus daar moet het bestuur van de vereniging eerst zijn kant van het verhaal kunnen vertellen.

In de praktijk

• Voor het bestuursorgaan — behandel deze uitzondering niet als vrijbrief voor alles wat met geld te maken heeft. Vraag per zaaksoort of het nadeel werkelijk volledig te repareren is, en hoor toch als de gevolgen ingrijpend zijn.
• Voor de burger of instelling — komt een geldbesluit onaangekondigd binnen, dan is bezwaar de eerste gelegenheid om te reageren. Doe dat op tijd en vraag zo nodig meteen om uitstel van betaling of een betalingsregeling, want bezwaar schort de betalingsverplichting niet vanzelf op.
• Voor beide — bij de drie subsidiebeslissingen uit het tweede lid biedt dit artikel geen uitweg meer. Of er gehoord moet worden, wordt dan bepaald door de artikelen 4:7 en 4:8 Awb. Is aan de voorwaarden daarvan voldaan, dan is een voornemen tot intrekking of lagere vaststelling geen beleefdheid maar een verplichting, en levert het ontbreken ervan een gebrek in de voorbereiding op.

Artikel 4:11 Awb noemt daarnaast de algemene gronden om het horen over te slaan: spoed, een eerdere gelegenheid om te reageren en het verrassingseffect. Valt een zaak buiten beide bepalingen, dan geldt de hoofdregel van de artikelen 4:7 en 4:8 Awb onverkort.