Artikel 9:26 Awb: Onderzoek uit eigen beweging

Dit artikel geeft de ombudsman de bevoegdheid om uit eigen beweging een onderzoek te beginnen naar de manier waarop een bestuursorgaan zich in een bepaalde aangelegenheid heeft gedragen. Er hoeft dus geen verzoeker te zijn en geen verzoekschrift. Signalen uit de media, een reeks losse meldingen die op zichzelf te klein zijn, of eigen waarnemingen uit eerdere onderzoeken kunnen aanleiding zijn om zelf een zaak op te pakken.

De reden voor deze bevoegdheid is dat juist de mensen die het hardst geraakt worden door slecht overheidsoptreden vaak niet klagen. Wie de taal niet goed beheerst, geen geld voor hulp heeft of bang is voor gevolgen, dient geen verzoekschrift in. Zonder eigen initiatief zou het beeld van de ombudsman scheefgetrokken worden door de klachten die toevallig binnenkomen.

De enige grens

Er is één rem op deze bevoegdheid: de gronden waarop de ombudsman absoluut onbevoegd is, gelden onverkort. Wat hij op verzoek van een burger niet mag onderzoeken, mag hij ook niet uit eigen beweging onderzoeken. Een eigen onderzoek naar het algemeen regeringsbeleid, naar de inhoud van een verordening of naar een kwestie waarover de rechter al heeft geoordeeld, is dus uitgesloten. Artikel 9:22 Awb bevat die opsomming.

Opvallend is wat er níet geldt. De gronden om af te zien van onderzoek uit artikel 9:23 Awb en de jaartermijn van artikel 9:24 Awb zijn geschreven voor een verzoek van een burger: ze gaan over het verzoekschrift, over het belang van de verzoeker en over het moment waarop hij aanklopt. Bij een onderzoek uit eigen beweging is er geen verzoeker, en zijn die drempels dus niet aan de orde. Ook het vereiste dat eerst bij het bestuursorgaan zelf is geklaagd speelt hier geen rol.

Wat zo'n onderzoek oplevert

Een onderzoek uit eigen beweging kijkt meestal verder dan één dossier. Het richt zich op een werkwijze: hoe verloopt de telefonische bereikbaarheid van een uitvoeringsinstantie, hoe gaat een gemeente om met mensen met schulden, hoe worden brieven over een terugvordering geschreven. De uitkomst is hetzelfde instrumentarium als bij een gewoon onderzoek: een oordeel over de behoorlijkheid en, waar nodig, aanbevelingen aan het bestuursorgaan. Artikel 9:27 Awb regelt dat.

Een voorbeeld

Bij een ombudsman komen in een half jaar tijd tientallen korte telefoontjes binnen over dezelfde uitvoeringsinstantie: mensen krijgen bij herhaling een ander antwoord over hun terugbetalingsregeling. Elk telefoontje op zich is te licht voor een volledig onderzoek en veel bellers willen geen formele klacht indienen. De ombudsman start daarom zelf een onderzoek naar de informatievoorziening van die instantie, vraagt dossiers en werkinstructies op en beoordeelt of de instantie zich behoorlijk heeft gedragen. Het rapport eindigt met een aanbeveling om de standaardbrieven aan te passen.

In de praktijk

• Voor de burger: ook als u zelf geen procedure wilt beginnen, kan het zin hebben uw ervaring te melden. Meldingen die niet tot een individueel onderzoek leiden, kunnen samen wel de aanleiding zijn voor een eigen onderzoek.
• Voor het bestuursorgaan: een onderzoek uit eigen beweging is geen aanval, maar richt zich op het patroon. Het loont om al bij de eerste signalen zelf de werkwijze onder de loep te nemen.
• Let op de reikwijdte: de bevoegdheid gaat over gedragingen, niet over de inhoud van regelgeving of politieke keuzes. Een onderzoek dat feitelijk een beleidsdiscussie is, valt buiten het bereik van de ombudsman.