Artikel 3:45 Awb: De verwijzing naar bezwaar en beroep

Onder aan een besluit van de overheid staat vrijwel altijd een blokje tekst waarin staat hoe u het er niet mee eens kunt zijn. Dat staat er niet uit beleefdheid: dit artikel schrijft het voor. Staat tegen een besluit bezwaar of beroep open, dan moet het bestuursorgaan dat vermelden, zowel bij de bekendmaking als bij de mededeling. Die verwijzing heet de rechtsmiddelenverwijzing of de bezwaarclausule.

De reden is praktisch. Rechtsbescherming heeft weinig waarde als mensen niet weten dat zij bestaat, waar zij moeten zijn en hoeveel tijd zij hebben. Termijnen in het bestuursrecht zijn hard, en juist wie geen jurist is loopt het risico dat zijn recht verloopt terwijl hij nog aan het uitzoeken is.

Wat er precies vermeld moet worden

Het tweede lid maakt de eis concreet: er moet worden vermeld door wie bezwaar kan worden gemaakt of beroep kan worden ingesteld, binnen welke termijn dat kan en bij welk orgaan dat moet gebeuren. Alle drie zijn nodig; de enkele mededeling dat bezwaar mogelijk is, voldoet niet. Uitputtend hoeft de verwijzing evenmin te zijn: het is het minimum dat iemand nodig heeft om op tijd op het goede adres te zijn.

Bij bekendmaking én bij mededeling

De plicht geldt op twee momenten: bij de bekendmaking, dus in de brief aan de geadresseerde of in de publicatie, en bij de mededeling aan bijvoorbeeld degenen die een zienswijze indienden. Die tweede groep krijgt het besluit niet als geadresseerde onder ogen en moet uit de mededeling zelf kunnen opmaken wat zij kan doen. Samen met artikel 3:43 Awb, tweede lid, weet de ontvanger dan zowel wanneer de termijn begon als hoe lang die duurt.

Als de verwijzing ontbreekt of niet klopt

Een ontbrekende verwijzing maakt het besluit niet ongeldig en verschuift de termijn ook niet automatisch. Het werkt anders door: wie daardoor te laat bezwaar maakt, kan zich beroepen op artikel 6:11 Awb. Daarin staat dat een te laat ingediend bezwaar- of beroepschrift niet om die reden niet-ontvankelijk wordt verklaard als de indiener redelijkerwijs geen verwijt treft. Dat gaat niet vanzelf. Volgens vaste rechtspraak van de bestuursrechters maakt het ontbreken van de verwijzing een te late indiening niet zonder meer verschoonbaar; daarvoor zijn bijkomende omstandigheden nodig. Of het ontbreken van de bezwaarclausule, of het noemen van een verkeerd orgaan of een verkeerde termijn, de te late indiening verontschuldigt, hangt dus af van het geval: wat de betrokkene wist of kon weten, en hoe snel hij alsnog in actie kwam nadat hem duidelijk werd dat hij kon opkomen tegen het besluit. In belastingzaken ligt het uitgangspunt anders: volgens de Hoge Raad wordt een te late indiening die door een ontbrekende verwijzing is veroorzaakt, de belanghebbende daar in beginsel niet aangerekend.

Een voorbeeld. Een gemeente wijst een aanvraag om een uitkering af en sluit de brief af met de opmerking dat de aanvrager contact kan opnemen als hij het er niet mee eens is. Over bezwaar, een termijn of een adres geen woord. Begrijpt hij pas maanden later dat hij bezwaar had moeten maken, dan kan hij aanvoeren dat de brief hem op het verkeerde been zette.

In de praktijk

• Voor burgers en ondernemers: lees de laatste alinea van elk overheidsbesluit eerst. Staat er niets over bezwaar, vraag dan schriftelijk hoe u kunt reageren.
• Twijfelt u of u te laat bent: dien het bezwaar toch in en leg uit waarom u pas nu reageert. Voer een ontbrekende of gebrekkige verwijzing daarbij uitdrukkelijk aan en beschrijf wat die voor u betekende. Buiten het belastingrecht is zij op zichzelf meestal niet genoeg; samen met de rest van uw uitleg kan zij wel de doorslag geven.
• Voor bestuursorganen: controleer standaardteksten op de juistheid van orgaan en termijn. Een sjabloon met het verkeerde adres kost u de zekerheid dat het besluit onaantastbaar wordt.

Deze plicht hoort bij de afronding van het besluit, net als de motivering: artikel 3:46 Awb eist een deugdelijke motivering en artikel 3:47 Awb bepaalt dat die bij de bekendmaking wordt vermeld. Wie een besluit ontvangt weet daardoor twee dingen: waarom het zo is uitgevallen en wat hij eraan kan doen.