Artikel 5:23 Awb: Onmiddellijke handhaving van de openbare orde

Dit artikel trekt een grens. Alles wat de wet regelt over de last onder bestuursdwang — de opdracht tot herstel, de termijn, de bekendmaking, het verhaal van kosten — geldt niet wanneer de overheid optreedt om de openbare orde onmiddellijk te handhaven. Dat soort optreden speelt zich af in minuten, niet in weken, en past niet in het stramien van een schriftelijk besluit met een hersteltermijn.

De ratio is praktisch. Een last onder bestuursdwang veronderstelt dat er tijd is: er wordt een overtreding vastgesteld, er wordt iemand aangewezen die kan herstellen, er wordt een redelijke termijn gegeven. Bij een vechtpartij, een dreigende volksoploop of een ontruiming die geen uitstel duldt bestaat die tijd niet. De wetgever heeft dat type ingrijpen daarom buiten deze afdeling gehouden, zodat de eisen die hier staan er niet aan in de weg komen te staan.

Wat valt eronder?

Kenmerkend is dat het optreden erop gericht is de orde op dat moment te herstellen of te bewaren. Denk aan het uiteendrijven van een groep die een confrontatie zoekt, het afnemen van spullen die als wapen worden gebruikt of het direct laten leegmaken van een plein waar het uit de hand loopt. Het gaat om acuut ingrijpen dat de rust terugbrengt, niet om het ongedaan maken van een overtreding van een bouw- of milieuvoorschrift.

Wat er wél onder deze afdeling valt

Haast alleen is niet genoeg om buiten deze afdeling te vallen. Ook spoedeisende situaties die met een gewone overtreding te maken hebben, blijven gewoon bestuursdwang. Voor die gevallen bestaat artikel 5:31 Awb, dat het mogelijk maakt bestuursdwang toe te passen zonder dat er eerst een last is gegeven. Het onderscheid zit dus niet in de snelheid, maar in het karakter van het optreden: gaat het om orde op straat, of om herstel van een geschonden voorschrift?

Een voorbeeld van beide kanten. Na afloop van een wedstrijd ontstaat er voor een café een opstootje; de politie grijpt in, haalt mensen uit elkaar en veegt de straat leeg. Dat is onmiddellijke handhaving van de openbare orde en valt buiten deze afdeling. Blijkt een week later dat een organisator voor een straatfeest een podium heeft gebouwd dat de route voor de brandweer blokkeert, en laat de gemeente dat podium direct weghalen, dan is dat wél bestuursdwang: het gaat om herstel van een overtreding, en de regels over kosten en bekendmaking gelden onverkort.

Wat de uitzondering betekent

Valt het optreden buiten deze afdeling, dan kan niemand zich beroepen op de eisen die hier staan. Er hoeft geen last te worden gegeven met een termijn zoals artikel 5:24 Awb voorschrijft, en het kostenregime van artikel 5:25 Awb is niet van toepassing. Welke bevoegdheden er dan precies zijn en hoe de rechtsbescherming loopt, hangt af van de wet waarop het optreden berust; die staat buiten de Algemene wet bestuursrecht.

In de praktijk

• Voor de burger. Wordt u geconfronteerd met direct optreden, vraag dan achteraf schriftelijk op welke bevoegdheid het berustte. Dat antwoord bepaalt of u een besluit kunt aanvechten en langs welke weg.
• Voor het bestuursorgaan. Leg vast waarom het optreden op de openbare orde was gericht. Wilt u achteraf kosten verhalen op een overtreder, dan lukt dat niet via deze afdeling; daarvoor is een echt bestuursdwangbesluit nodig.
• Voor beiden. De grens is niet altijd scherp. Loopt het optreden door in het opruimen of herstellen van een situatie, dan verschuift het zwaartepunt naar bestuursdwang en gelden de regels van deze afdeling alsnog voor dat vervolg.