Artikel 5:20 Awb: De medewerkingsplicht bij toezicht

Alle bevoegdheden van een toezichthouder zouden weinig waard zijn als niemand hoefde mee te werken. Dit artikel legt daarom een plicht op iedereen: geef de toezichthouder binnen een redelijke termijn alle medewerking die hij redelijkerwijs kan vorderen bij de uitoefening van zijn bevoegdheden. Die plicht geldt niet alleen voor de ondernemer die wordt gecontroleerd, maar voor een ieder - ook voor werknemers, adviseurs en derden.

Wat medewerking inhoudt

Wat u moet doen, hangt af van de bevoegdheid die de toezichthouder gebruikt. Vordert de toezichthouder inzage in de administratie, dan moet u die geven - en dus ook de kast openen, het apparaat ontgrendelen of het bestand toegankelijk maken. Wil hij een bedrijfsterrein op, dan moet u het hek openen. Vraagt hij inlichtingen, dan moet u antwoorden. Medewerking is actief bedoeld: afwachten tot de toezichthouder het zelf uitzoekt, is niet genoeg. Wat de wet vraagt is wel een inspanning en geen gegarandeerd resultaat. Wie aantoonbaar heeft gedaan wat redelijkerwijs van hem kon worden gevraagd en er toch niet in slaagt de gevraagde gegevens boven tafel te krijgen, handelt niet in strijd met het eerste lid.

De wet zet er twee remmen op. De gevraagde medewerking moet redelijkerwijs kunnen worden gevorderd, en de gestelde termijn moet redelijk zijn. Wie de administratie van drie jaar binnen een uur zou moeten aanleveren, kan zich daarop beroepen. Bovendien geldt de plicht alleen tegenover iemand die echt als toezichthouder is aangewezen, alleen bij toezicht op de naleving van regels en alleen bij bevoegdheden die de toezichthouder werkelijk heeft: zijn die op grond van artikel 5:14 Awb beperkt, dan reikt de medewerkingsplicht niet verder.

Wie mag weigeren?

Het tweede lid maakt een uitzondering voor wie uit hoofde van ambt, beroep of wettelijk voorschrift tot geheimhouding verplicht is: artsen, advocaten, notarissen en anderen in een vergelijkbare positie. Zij mogen medewerking weigeren, maar alleen voor zover hun geheimhoudingsplicht daartoe dwingt. Het is geen algemene vrijbrief: gegevens die losstaan van de vertrouwelijke relatie, zoals de eigen bedrijfsadministratie van een praktijk, vallen er niet onder. Wie wordt verhoord met het oog op een bestraffende sanctie hoeft daarnaast niet te verklaren over de overtreding; dat zwijgrecht staat in artikel 5:10a Awb.

Wat er gebeurt als u niet meewerkt

Het derde lid geeft het bestuursorgaan waaronder de toezichthouder werkt een concreet middel: het kan een last onder bestuursdwang opleggen om de medewerking af te dwingen. Zo een last is een besluit, waartegen bezwaar en beroep openstaan. Op grond van artikel 5:32 Awb kan in plaats daarvan een last onder dwangsom worden opgelegd, wat hier meestal het praktischer middel is: u krijgt een termijn en verbeurt een bedrag als u dan nog niet meewerkt. Daarnaast is het opzettelijk niet voldoen aan een vordering van een toezichthouder strafbaar op grond van artikel 184 Wetboek van Strafrecht.

Het vierde lid is een technische regel over rechtsbescherming. Gaat de gevorderde medewerking over een regeling die in bepaalde hoofdstukken van de Bevoegdheidsregeling bestuursrechtspraak of in de Regeling verlaagd griffierecht staat, dan geldt de last onder bestuursdwang voor die twee regelingen als een besluit dat op die onderliggende regeling berust. Gevolg: u komt bij dezelfde bestuursrechter uit als bij de rest van de zaak.

Een gemeentelijke toezichthouder wil bij een garagebedrijf de registratie van afgevoerde afvalstoffen inzien. De eigenaar zegt telkens dat het hem niet uitkomt. De toezichthouder stelt daarop schriftelijk een termijn van twee weken en omschrijft precies welke stukken hij wil zien. Verstrijkt die termijn zonder reactie, dan legt het college een last onder dwangsom op: voor elke week dat de administratie uitblijft, verbeurt het bedrijf een bedrag.

In de praktijk

• Weigeren op gevoel loont niet. De toezichthouder krijgt de informatie meestal toch, en u loopt een last en mogelijk verbeurde dwangsommen op. Werk mee onder protest en maak uw bezwaren schriftelijk kenbaar.
• Reageer op tijd op de termijn. Is die te kort of de vordering te ruim, zeg dat dan meteen en vraag om uitstel of afbakening. Achteraf betogen dat het onredelijk was, is lastiger.
• Beroept u zich op geheimhouding, onderbouw dat per stuk. Een algemene verwijzing naar vertrouwelijkheid volstaat niet.
• Voor het bestuursorgaan: zet de vordering op papier, concreet omschreven en met een redelijke termijn. Zonder heldere vordering valt er later geen last op te baseren.

Deze bepaling maakt de toezichtsbevoegdheden afdwingbaar. Zij werkt samen met artikel 5:15 Awb over het betreden van plaatsen, artikel 5:16 Awb over inlichtingen en artikel 5:17 Awb over gegevens en bescheiden, en wordt begrensd door artikel 5:13 Awb.