Artikel 4:94a Awb: Kwijtschelding bij onevenredige invordering

Dit artikel geeft bestuursorganen de bevoegdheid om een geldschuld helemaal of voor een deel kwijt te schelden. De maatstaf is evenredigheid: kwijtschelding kan als de nadelige gevolgen van de invordering onevenredig zijn in verhouding tot de doelen die met die invordering worden gediend. Bijzondere wetten kunnen daar iets anders over bepalen; dan gaat die regeling voor.

De bepaling erkent dat een schuld formeel juist kan zijn vastgesteld en tegelijk niet redelijk meer te innen. Iemand kan een boete terecht hebben gekregen en toch in een situatie zijn beland waarin volledige inning hem jarenlang uit elke vorm van herstel houdt. Kwijtschelding is de klep die dan opengaat, zonder dat de oorspronkelijke beschikking hoeft te worden herroepen.

De afweging: gevolgen tegenover doelen

De toets bestaat uit twee kanten die tegen elkaar worden gewogen. Aan de ene kant staan de nadelige gevolgen van de invordering voor de schuldenaar: wat betekent doorgaan met innen concreet voor zijn bestaan, zijn gezin, de voortzetting van zijn bedrijf. Aan de andere kant staan de doelen van de invordering: de overheid moet zorgvuldig omgaan met publiek geld, gelijke gevallen gelijk behandelen en voorkomen dat niet-betalen loont. Pas als de gevolgen in wanverhouding staan tot die doelen, is er ruimte voor kwijtschelding. Dat is dezelfde denkwijze als bij het evenredigheidsbeginsel van artikel 3:4 Awb.

Het woord onevenredig legt de lat hoog. Het is niet genoeg dat betalen vervelend of lastig is; vrijwel elke geldschuld doet pijn. Het gaat om gevolgen die niet meer in verhouding staan tot wat met innen valt te bereiken. Aan de andere kant hoeft er niet eerst een uitzichtloze situatie te zijn ontstaan voordat er iets kan gebeuren.

Kan, geen moet, en ook gedeeltelijk

Er staat kan. Een schuldenaar heeft dus geen recht op kwijtschelding, maar het bestuursorgaan moet een verzoek wel beoordelen en een afwijzing motiveren aan de hand van de maatstaf van dit artikel. Belangrijk is verder dat het artikel gedeeltelijke kwijtschelding uitdrukkelijk toestaat. De keuze is dus niet alles of niets: een deel kwijtschelden en over de rest een regeling treffen is vaak de uitkomst die het beste past bij de afweging.

Tenzij de bijzondere wet anders bepaalt

Het artikel begint met een voorbehoud. Regelt een bijzondere wet de kwijtschelding zelf, of sluit zij die uit, dan geldt die regeling. Dat komt voor bij schulden waarbij de wetgever inning bewust hard wil houden. Wie kwijtschelding overweegt, kijkt dus altijd eerst naar de wet waaraan de schuld haar grondslag ontleent.

Een voorbeeld

Een gemeente vordert een bedrag aan te veel verstrekte bijstand terug bij iemand die inmiddels van een minimuminkomen leeft en al in een schuldentraject zit. Volledige invordering zou betekenen dat hij jarenlang op het bestaansminimum blijft hangen en het traject niet kan afronden, terwijl de gemeente in die jaren nauwelijks geld ziet. Dan kan de gemeente besluiten een deel van de schuld kwijt te schelden en over het restant een betalingsregeling te treffen. Het oorspronkelijke terugvorderingsbesluit blijft daarbij gewoon in stand.

In de praktijk

• Voor de burger: dien een schriftelijk en onderbouwd verzoek in. Beschrijf uw inkomsten, vaste lasten, andere schulden en wat volledige invordering concreet voor u betekent. Algemene mededelingen dat u het niet kunt betalen zijn te weinig om de afweging te kunnen maken.
• Overweeg de tussenweg. Vraag zo nodig gedeeltelijke kwijtschelding, eventueel gecombineerd met uitstel van betaling op grond van artikel 4:94 Awb. Die combinatie is voor het bestuursorgaan vaak makkelijker te verantwoorden dan volledige kwijtschelding.
• Voor het bestuursorgaan: benoem in het besluit beide kanten van de weging afzonderlijk. Een afwijzing die alleen zegt dat de schuld rechtmatig is vastgesteld, gaat niet in op de vraag die dit artikel stelt.
• Let op de grondslag. Controleer eerst of de bijzondere wet ruimte laat; is kwijtschelding daar geregeld of uitgesloten, dan komt u aan dit artikel niet toe.