Artikel 10:42 Awb: Wat een vernietiging teniet doet

Dit artikel regelt wat er precies verdwijnt als een besluit wordt vernietigd. Het uitgangspunt is streng: de vernietiging strekt zich uit tot alle rechtsgevolgen waarop het besluit was gericht. Juridisch gezien wordt het besluit geacht die gevolgen nooit te hebben gehad. Een vernietigde subsidieverlening heeft dus nooit recht op geld gegeven, een vernietigde benoeming heeft nooit een functie opgeleverd. Verder reikt de vernietiging niet: wat er feitelijk is gebeurd, draait zij niet terug, en besluiten die op het vernietigde besluit zijn gebouwd blijven gewoon gelden zolang zij niet zelf worden vernietigd.

Die terugwerkende kracht kan hard uitpakken, zeker wanneer er in de tussentijd al is gehandeld op basis van het besluit. Daarom bevat het artikel twee ventielen: het bestuursorgaan kan rechtsgevolgen bewust laten voortbestaan, en voor overeenkomsten geldt een aparte regeling met een recht op schadevergoeding.

Alle rechtsgevolgen, tenzij anders bepaald

Het tweede lid geeft de mogelijkheid om in het vernietigingsbesluit te bepalen dat de rechtsgevolgen geheel of gedeeltelijk in stand blijven. Dat is bedoeld voor situaties waarin volledig terugdraaien onevenredig zou zijn of praktisch onmogelijk. Denk aan uitkeringen die al maandenlang zijn betaald aan mensen die daarop mochten vertrouwen, of aan werkzaamheden die al zijn verricht. De bestuursrechter heeft een vergelijkbare mogelijkheid op grond van artikel 8:72 Awb, derde lid.

Belangrijk is dat dit een uitdrukkelijke keuze vraagt. Staat er niets over in het vernietigingsbesluit, dan geldt de hoofdregel en vervalt alles. Wie rechtsgevolgen in stand wil laten, moet dat dus opschrijven en uitleggen waarom. Wordt maar een deel van het besluit geraakt, dan speelt daarnaast artikel 10:36 Awb, dat gedeeltelijke vernietiging alleen toestaat als het overblijvende deel past bij aard en inhoud van het besluit.

Wat er met een al gesloten overeenkomst gebeurt

Het derde lid gaat over de situatie dat het vernietigde besluit strekte tot het aangaan van een overeenkomst en die overeenkomst al is gesloten. De wet zegt dan niet dat de overeenkomst vervalt, maar dat zij niet of niet verder wordt uitgevoerd, tenzij het vernietigingsbesluit anders bepaalt. Wat al is gepresteerd blijft dus buiten schot; vanaf de vernietiging stopt de uitvoering. De wederpartij houdt daarbij uitdrukkelijk recht op schadevergoeding.

Een voorbeeld. Een gemeente besluit een gemeentelijk terrein te verkopen en sluit de koopovereenkomst met een ondernemer. Het besluit wordt vernietigd. De koop wordt dan niet verder uitgevoerd: het terrein wordt niet geleverd, de resterende betalingen gaan niet door. De ondernemer die al kosten heeft gemaakt voor een bouwplan staat niet met lege handen, want hij kan zijn schade claimen. Voor deze categorie besluiten geldt bovendien de korte vernietigingstermijn van artikel 10:39 Awb, juist om dit soort situaties zo veel mogelijk te voorkomen.

In de praktijk

• Voor het toezichthoudende bestuursorgaan: breng vooraf in kaart wat er feitelijk al is gebeurd en bepaal bewust of rechtsgevolgen in stand blijven. Een vernietiging zonder die afweging veroorzaakt vaak meer problemen dan zij oplost.
• Voor burgers en bedrijven: een vernietiging kan uw positie met terugwerkende kracht raken. Ga na of het vernietigingsbesluit iets zegt over het in stand blijven van rechtsgevolgen, want dat bepaalt of uw vergunning, subsidie of betaling overeind blijft.
• Voor contractspartijen van de overheid: stopt de uitvoering van de overeenkomst, dien uw schadeclaim dan onderbouwd in. Bewaar offertes, facturen en correspondentie waaruit blijkt welke kosten u op basis van het contract hebt gemaakt.
• Voor het bestuursorgaan dat het besluit nam: informeer betrokkenen snel en concreet over wat de vernietiging voor hen betekent. Zij lezen het vernietigingsbesluit meestal niet zelf.