Artikel 8:34 Awb: Plichten van de benoemde deskundige

Dit artikel bevat de kernplicht van iedere deskundige die door de bestuursrechter wordt ingeschakeld: wie de benoeming aanvaardt, moet de opdracht onpartijdig en naar beste weten uitvoeren. Denk aan een arts die de belastbaarheid van iemand beoordeelt in een uitkeringszaak, een bouwkundige die een constructie onderzoekt, of een milieudeskundige die geluidmetingen doet.

In die ene zin zitten twee eisen die niet hetzelfde zijn. Onpartijdig betekent dat de deskundige geen partij kiest en zich niet laat sturen door de burger of het bestuursorgaan. Naar beste weten betekent dat hij zijn vak serieus uitoefent: onderzoek doet dat de vraag echt kan beantwoorden, en opschrijft wat hij vindt, ook als dat niemand uitkomt.

Aanvaarden is vrijwillig, uitvoeren niet

De wet richt zich tot de deskundige die zijn benoeming heeft aanvaard. Niemand is verplicht een benoeming aan te nemen. Wie te weinig tijd heeft of het onderwerp buiten zijn vakgebied vindt liggen, bedankt ervoor. Een band met een van de partijen dwingt niet vanzelf tot weigeren: het eerste lid vraagt onpartijdigheid, en dat is een lichtere eis dan dat de deskundige nooit iets met een partij te maken heeft gehad. Zo'n band is wel aanleiding om je af te vragen of je de opdracht zonder vooringenomenheid kunt vervullen, en om er open over te zijn. Is de verhouding zo nauw dat een onbevangen oordeel niet goed mogelijk is, dan hoor je de benoeming niet aan te nemen. Na aanvaarding gelden de plichten onverkort. Terugkrabbelen omdat de uitkomst gevoelig ligt, is dan geen optie meer.

Onafhankelijkheid tegenover de opdrachtgever

De deskundige die door de rechter is benoemd, werkt voor de rechter en niet voor een partij. Hij hoeft geen rekening te houden met de vraag wie de zaak zou moeten winnen. Dat verschil is merkbaar: een rapport dat een partij zelf heeft laten maken, is niet zonder waarde, maar heeft niet de positie die de wet aan de door de rechter benoemde deskundige geeft. Onpartijdigheid vraagt ook om duidelijkheid over eerdere betrokkenheid. Wie in dezelfde kwestie al voor het bestuursorgaan heeft geadviseerd, hoort de benoeming niet aan te nemen: dan wordt zijn eigen eerdere oordeel onderwerp van het onderzoek. Bij lichtere betrokkenheid, bijvoorbeeld een eerdere opdracht van dezelfde gemeente in een andere zaak, is melden voldoende, zodat de rechter en partijen daar iets van kunnen vinden.

Een werknemer raakt langdurig ziek en vecht de beslissing over zijn arbeidsongeschiktheid aan. De rechtbank benoemt een onafhankelijke verzekeringsarts om de beperkingen opnieuw te beoordelen. Die arts ontvangt van de gemachtigde van de werknemer een bericht met de vraag of hij het rapport iets stelliger kan formuleren. Op die vraag hoort hij niet in te gaan: hij schrijft op wat hij vaststelt, en meldt zo nodig aan de rechter dat er is geprobeerd zijn oordeel te beïnvloeden.

Zwijgen mag alleen op twee gronden

Het tweede lid verklaart artikel 165, tweede lid, onderdeel b, en derde lid, van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering van overeenkomstige toepassing. Dat betekent twee dingen. Ten eerste kan een deskundige die uit hoofde van zijn ambt, beroep of betrekking tot geheimhouding verplicht is, zich op dat beroepsgeheim beroepen. Ten tweede hoeft hij geen vraag te beantwoorden waarmee hij zichzelf of een naaste zou blootstellen aan het gevaar van een strafrechtelijke veroordeling voor een misdrijf. Opvallend is wat er niet bij staat: het verschoningsrecht voor familieleden van een partij geldt voor de deskundige niet. Een nauwe familieband met een partij verhoudt zich ook slecht met de eis van onpartijdigheid; wie in die positie verkeert, doet er goed aan de benoeming niet te aanvaarden.

Hoe het onderzoek verder verloopt

Dit artikel staat niet op zichzelf. Artikel 8:47 Awb regelt de benoeming voor een onderzoek, de termijn waarbinnen het verslag komt en het recht van partijen om binnen vier weken schriftelijk op dat verslag te reageren. Artikel 8:30 Awb verplicht partijen om aan zo'n onderzoek mee te werken. Voor de vergoeding van de deskundige geldt artikel 8:36 Awb. En rond de zitting kan de rechter op grond van artikel 8:60 Awb een deskundige benoemen en oproepen om zijn bevindingen mondeling toe te lichten.

In de praktijk

• Voor de deskundige: beschrijf niet alleen uw conclusie maar ook uw methode en de stukken waarop u zich baseert. Een conclusie zonder navolgbare onderbouwing is voor de rechter lastig bruikbaar.
• Voor de burger: werk mee aan het onderzoek en lever wat wordt gevraagd, maar bewaar uw inhoudelijke kritiek voor de zienswijze op het verslag. Dat is het moment waarop tegenspraak telt.
• Voor het bestuursorgaan: benader de deskundige niet buiten de procedure om. Ook goedbedoeld contact kan de schijn van partijdigheid wekken en de waarde van het rapport aantasten.