Artikel 8:19 Awb: De rechter die zich wil verschonen

Bij wraking vraagt een partij om een andere rechter; bij verschoning neemt de rechter zelf het initiatief: hij verzoekt zich te mogen verschonen, dat wil zeggen zich terug te trekken uit de zaak. De grond is dezelfde als bij wraking, namelijk feiten of omstandigheden waardoor de rechterlijke onpartijdigheid schade zou kunnen lijden, zoals omschreven in artikel 8:15 Awb.

Verschoning is een teken van zorgvuldigheid, geen zwaktebod. Een rechter die merkt dat hij een van de partijen persoonlijk kent of eerder bij de kwestie betrokken was, hoeft niet af te wachten tot iemand hem wraakt. Hij kan het probleem zelf aankaarten, en voorkomt daarmee dat de zaak later onderuitgaat op de schijn van vooringenomenheid.

Verzoeken, niet zelf beslissen

De rechter beslist niet zelf dat hij zich terugtrekt: hij verzóekt daarom. Over dat verzoek beslist een andere kamer, zoals artikel 8:20 Awb bepaalt. Dat is niet zonder reden. Als rechters zelf konden bepalen welke zaken ze doen, zou dat de willekeurige toedeling van zaken ondermijnen en de deur openzetten voor het ontlopen van lastige dossiers.

Ieder van de rechters die de zaak behandelt kan zo'n verzoek doen. Bij een meervoudige kamer gaat het dus om een verzoek van die ene rechter, niet van de kamer als geheel.

Vorm en moment

Het verzoek is schriftelijk en gemotiveerd. De rechter moet dus benoemen welke feiten of omstandigheden hem tot het verzoek brengen. Loopt de zitting al, of is men in het vooronderzoek al begonnen met het horen van partijen of getuigen, dan kan het verzoek ook mondeling. Voor wraking gelden dezelfde vormeisen, zodat partijen en rechters met één set regels werken.

Doet de rechter het verzoek op zitting, dan wordt het onderzoek ter zitting geschorst. De behandeling ligt daarmee stil totdat over het verzoek is beslist.

Een voorbeeld

Een rechter opent de zitting in een geschil over een gehandicaptenparkeerkaart en herkent de gemachtigde van de burger als de buurman met wie zijn gezin regelmatig optrekt. Hij meldt dat meteen hardop, motiveert waarom dit de schijn kan wekken dat hij niet vrij staat, en verzoekt zich te mogen verschonen. De zitting wordt geschorst. Een andere kamer beslist vervolgens over het verzoek.

In de praktijk

• Voor partijen: je hoeft niets te doen als een rechter om verschoning verzoekt, en tegen de beslissing op dat verzoek staat geen rechtsmiddel open. Wordt het verzoek toegewezen, dan wordt de zaak aan een andere rechter toegedeeld; wordt het afgewezen, dan blijft de rechter de zaak behandelen.
• Reken op uitstel: wordt een verschoningsverzoek op zitting toegewezen, dan moet de zitting in de regel opnieuw worden gehouden voor een rechter die de zaak nog niet heeft gehoord. Houd rekening met een nieuwe zittingsdatum.
• Voor het bestuursorgaan: verschoning zegt niets over de kwaliteit van jouw besluit. Er verandert inhoudelijk niets aan de zaak.
• Ontstaat de omstandigheid pas later, bijvoorbeeld doordat een nieuwe gemachtigde in beeld komt, dan kan het verzoek ook in een later stadium van de procedure worden gedaan.

Ziet een partij zelf een reden om aan de onpartijdigheid te twijfelen en trekt de rechter zich niet terug, dan blijft wraking op grond van artikel 8:15 Awb de aangewezen weg.