Artikel 5:31b Awb: Als de onderliggende last wegvalt

Deze korte bepaling koppelt twee besluiten aan elkaar. Wordt de last onder bestuursdwang ingetrokken of vernietigd, dan vervalt daarmee ook de beschikking over de toepassing van die bestuursdwang, en wel voor zover de last wegvalt. De uitvoeringsbeslissing kan niet blijven staan als de verplichting waarop zij steunt verdwijnt.

De gedachte erachter is dat de toepassingsbeschikking geen zelfstandig leven leidt. Zij is afgeleid van de last: eerst is er een verplichting om iets te herstellen, pas daarna is er een beslissing om die verplichting zelf uit te voeren. Valt de eerste weg, dan is er niets meer om uit te voeren.

Wat betekent "van rechtswege vervallen"?

Het bestuursorgaan hoeft geen apart besluit te nemen om de toepassingsbeschikking ongedaan te maken, en de belanghebbende hoeft daar niet apart om te vragen. Het vervallen gebeurt automatisch op het moment dat de last wordt ingetrokken of vernietigd. Dat scheelt een procedure en voorkomt dat iemand die succesvol de last heeft aangevochten, alsnog vastloopt op een toepassingsbeschikking die formeel nog overeind staat.

De betekenis van "voor zover"

De koppeling werkt precies zo ver als de aantasting van de last reikt. Blijft de last gedeeltelijk in stand, dan vervalt de toepassingsbeschikking ook maar gedeeltelijk. Dat is meer dan een detail: bij een last met meerdere onderdelen kan één onderdeel sneuvelen terwijl de rest overeind blijft, en dan blijft de uitvoering van dat resterende deel gewoon rechtsgeldig.

Een voorbeeld. Een gemeente legt een horecaondernemer een last op met twee onderdelen: het verwijderen van een illegaal terrasscherm en het weghalen van een uitbouw aan de achterzijde. De ondernemer doet niets, de gemeente besluit tot toepassing van bestuursdwang. In beroep houdt het onderdeel over het terrasscherm stand, maar het onderdeel over de uitbouw wordt vernietigd omdat die onder het overgangsrecht bleek te vallen. De toepassingsbeschikking vervalt dan alleen voor de uitbouw. Was de uitbouw al gesloopt, dan is die uitvoering achteraf zonder grondslag komen te staan.

Gevolgen voor kosten en schade

Het vervallen van de toepassingsbeschikking raakt ook de portemonnee. Kosten die op grond van artikel 5:25 Awb zijn verhaald voor het deel dat is weggevallen, missen daarmee hun basis. Is er al betaald, dan ligt terugbetaling voor de hand; is er al feitelijk gesloopt of afgevoerd, dan komt de vraag naar schadevergoeding in beeld.

Voor het bestuursorgaan betekent dit dat vroeg en onomkeerbaar uitvoeren een risico is zolang de last nog ter discussie staat. Hoe ingrijpender en onherstelbaarder de maatregel, hoe zwaarder het weegt om eerst duidelijkheid over de last af te wachten.

In de praktijk

• Voor de belanghebbende. Richt uw pijlen op de last zelf. Sneuvelt die, dan volgt de toepassingsbeschikking automatisch. Wilt u voorkomen dat er intussen onomkeerbaar wordt uitgevoerd, dan is een verzoek om een voorlopige voorziening op grond van artikel 8:81 Awb het aangewezen middel.
• Voor het bestuursorgaan. Houd bij een last met meerdere onderdelen goed uit elkaar welk onderdeel op welke grondslag rust, en verwerk een gedeeltelijke vernietiging ook administratief: pas de kostenbeschikking aan en stop invordering voor het vervallen deel.
• Voor beiden. Bewaar bewijs van de feitelijke toestand vóór de uitvoering. Als achteraf blijkt dat een deel van de last geen stand houdt, is dat materiaal bepalend voor de omvang van de terugbetaling of de schade.

Wie de last of de uitvoering wil aanvechten, komt vervolgens uit bij artikel 5:31c Awb: dat bundelt de rechtsmiddelen tegen de last, de toepassing en de kosten in één procedure.