Artikel 4:20 Awb: Terugvordering van te veel betaalde dwangsom

Heeft een bestuursorgaan een dwangsom uitbetaald die het achteraf bezien niet of niet volledig verschuldigd was, dan mag het dat bedrag terugvorderen. De wet zet daar één grens omheen: dat kan alleen zolang er nog geen vijf jaren zijn verstreken na de dag waarop de vaststellingsbeschikking van artikel 4:18 Awb is genomen. Daarna is de mogelijkheid verlopen, hoe duidelijk de fout ook is.

De bepaling is het sluitstuk van de dwangsomregeling. Omdat het bestuursorgaan de dwangsom uit eigen beweging en onder tijdsdruk moet vaststellen, is de kans op rekenfouten reëel. Zonder een terugvorderingsbevoegdheid zou elke fout onherstelbaar zijn en zou het bestuursorgaan geneigd zijn te laag vast te stellen, wat juist ten koste van de aanvrager gaat.

Wanneer is een dwangsom onverschuldigd betaald?

• Een rekenfout — er is met de verkeerde eerste dag gerekend, een schijf is te ruim genomen of een periode van opschorting op grond van artikel 4:15 Awb is over het hoofd gezien.
• Een uitzondering die achteraf blijkt te gelden — komt later vast te staan dat de aanvrager geen belanghebbende was of dat de aanvraag kennelijk niet-ontvankelijk was, dan was er op grond van artikel 4:17 Awb helemaal geen dwangsom verschuldigd.
• Een verdeling die niet klopt — bij meerdere aanvragers moet ieder een gelijk deel krijgen; is aan één van hen het volle bedrag betaald, dan is het meerdere onverschuldigd.

- Een dubbele of verkeerd geadresseerde betaling — betaalt de administratie hetzelfde bedrag twee keer of aan de verkeerde persoon, dan valt ook dat onder deze bepaling.

De termijn van vijf jaar

De vijf jaren tellen vanaf de dag waarop de beschikking van artikel 4:18 Awb is vastgesteld, niet vanaf de dag van de betaling en ook niet vanaf het moment waarop de fout werd ontdekt. Dat is bewust een vast, kenbaar aanknopingspunt: de ontvanger van een dwangsom kan zo aan de datum van zijn eigen beschikking zien tot wanneer hij nog met een terugvordering te maken kan krijgen. Is die periode voorbij, dan is het bedrag definitief van hem.

Terugvorderen mag, het moet niet

De wet schrijft dat het bestuursorgaan de dwangsom "kan" terugvorderen. Er bestaat dus ruimte om ervan af te zien, bijvoorbeeld bij een klein bedrag waarvan de invordering meer kost dan zij oplevert, of wanneer de fout volledig bij het bestuursorgaan lag en terugvordering na lange tijd onevenredig hard uitpakt. Bij die afweging speelt artikel 3:4 Awb een rol: de nadelige gevolgen voor de ontvanger mogen niet onevenredig zijn in verhouding tot het doel van de terugvordering.

Een voorbeeld

Een gemeente stelt op 1 maart een dwangsom vast op 1.442 euro en betaalt dat uit. Bij een interne controle blijkt in september dat de ingebrekestelling twee weken later binnenkwam dan geboekt, zodat er in werkelijkheid 28 dagen zijn verstreken en niet 42: 812 euro in plaats van 1.442 euro. De gemeente kan het verschil van 630 euro terugvorderen, en heeft daarvoor tot 1 maart vijf jaar later de tijd.

In de praktijk

• Voor de ontvanger — een terugvordering wordt bij beschikking vastgesteld en daartegen staat bezwaar open. Vraag om de herberekening en leg die naast uw eigen telling van de dwangsomdagen.
• Voor de ontvanger — controleer als eerste de datum van de oorspronkelijke vaststelling. Ligt die meer dan vijf jaar terug, dan is de bevoegdheid verlopen.
• Voor het bestuursorgaan — motiveer niet alleen dát er te veel is betaald, maar ook waarom terugvordering in dit geval redelijk is. De bevoegdheid is niet vanzelfsprekend een verplichting.