Artikel 9:34 Awb: Onderzoek ter plaatse door de ombudsman

Dit artikel geeft de ombudsman de bevoegdheid om zelf ter plaatse te gaan kijken. Hij mag elke plaats betreden voor zover dat redelijkerwijs nodig is voor zijn taak, met één harde uitzondering: een woning alleen met toestemming van de bewoner. Bestuursorganen moeten meewerken aan zo'n bezoek, en van het onderzoek wordt een proces-verbaal opgemaakt.

Papier vertelt niet alles. Een klacht over de bereikbaarheid van een balie, over de inrichting van een wachtruimte, over de staat van een cel of over de manier waarop een inspectie feitelijk verliep, laat zich vaak beter beoordelen door er te gaan kijken dan door verslagen te lezen. Dit artikel maakt die eigen waarneming mogelijk.

Waar de ombudsman naar binnen mag

Het uitgangspunt is ruim: toegang tot elke plaats. Dat kan een gemeentehuis zijn, een uitvoeringskantoor, een opvanglocatie, een werf, een bedrijfsterrein waar een controle plaatsvond. De begrenzing zit in de woorden 'voor zover dat redelijkerwijs voor de vervulling van zijn taak nodig is'. De ombudsman moet dus kunnen uitleggen wat het bezoek toevoegt aan het onderzoek; een rondgang zonder verband met de klacht valt er niet onder.

De uitzondering voor de woning is absoluut geformuleerd in die zin dat toestemming van de bewoner vereist is. Weigert de bewoner, dan komt de ombudsman er niet in. Dit artikel geeft hem geen bevoegdheid om die weigering te doorbreken.

Bestuursorganen moeten meewerken

Het tweede lid legt op bestuursorganen de plicht de medewerking te verlenen die voor het bezoek nodig is. Dat is meer dan de deur openzetten. Het gaat ook om praktische zaken: iemand meesturen die de weg wijst, toegang regelen tot afgesloten ruimtes, systemen laten zien, een medewerker beschikbaar stellen die kan uitleggen wat er te zien is.

Deze plicht sluit aan bij de bredere verplichtingen om inlichtingen te geven en stukken over te leggen uit artikel 9:31 Awb. Samen zorgen die bepalingen ervoor dat de ombudsman niet afhankelijk is van wat een organisatie hem uit eigen beweging wil tonen.

Het proces-verbaal

Het derde lid schrijft voor dat van het onderzoek ter plaatse een proces-verbaal wordt gemaakt. Dat is de schriftelijke vastlegging van wat er is waargenomen: wanneer het bezoek plaatsvond, wie erbij waren, wat er is gezien. Zonder zo'n stuk zou het bezoek een indruk blijven die de ombudsman moeilijk kan verantwoorden.

Het proces-verbaal is dus geen formaliteit maar het bewijsstuk van de eigen waarneming. Het maakt onderdeel uit van het dossier en kan later dienen als onderbouwing van de bevindingen die de ombudsman aan partijen voorlegt.

Een voorbeeld. Bewoners klagen dat een gemeentelijk loket praktisch onbereikbaar is voor mensen met een rolstoel, terwijl de gemeente volhoudt dat alles toegankelijk is. De ombudsman kondigt een bezoek aan, gaat langs bij het gemeentehuis en laat zich de route vanaf de parkeerplaats tot aan de balie tonen. Hij constateert dat de lift al maanden buiten gebruik is en dat de omleidingsroute alleen via een trap loopt. Dat wordt vastgelegd in het proces-verbaal en vormt de feitelijke basis voor zijn oordeel.

In de praktijk

• Voor de verzoeker: beschrijf in uw verzoek zo concreet mogelijk wat er ter plaatse te zien is en waarom dat uw klacht ondersteunt. Dat vergroot de kans dat de ombudsman aanleiding ziet om te gaan kijken.
• Voor het bestuursorgaan: zorg dat er iemand meeloopt die bevoegd is deuren te openen en vragen te beantwoorden. Tegenwerking bij een bezoek is zelf een gedraging die in het oordeel kan doorwerken.
• Voor bewoners: u bepaalt zelf of de ombudsman uw woning binnenkomt. Zonder uw toestemming mag hij niet naar binnen, en die toestemming geldt alleen voor het bezoek waarvoor u haar geeft.