De ombudsman is niet bevoegd een onderzoek in te stellen of voort te zetten indien het verzoek betrekking heeft op: a. een aangelegenheid die behoort tot het algemeen regeringsbeleid, daaronder begrepen het algemeen beleid ter handhaving van de rechtsorde, of tot het algemeen beleid van het betrokken bestuursorgaan; b. een algemeen verbindend voorschrift; c. een gedraging waartegen beklag kan worden gedaan of beroep kan worden ingesteld, tenzij die gedraging bestaat uit het niet tijdig nemen van een besluit, of waartegen een beklag- of beroepsprocedure aanhangig is; d. een gedraging ten aanzien waarvan door een bestuursrechter uitspraak is gedaan; e. een gedraging ten aanzien waarvan een procedure bij een andere rechterlijke instantie dan een bestuursrechter aanhangig is, dan wel beroep openstaat tegen een uitspraak die in een zodanige procedure is gedaan; f. een gedraging waarop de rechterlijke macht toeziet.
Artikel 9:22 Awb: Wanneer de ombudsman niet mag onderzoeken
Wanneer de ombudsman niet mag onderzoeken
Wettekst
Toelichting
Dit artikel trekt de harde buitengrens van het werk van de ombudsman. Bij zes onderwerpen mág hij geen onderzoek instellen en moet hij een onderzoek dat al loopt stoppen. Het gaat niet om een keuze of een beleidsafweging: valt het verzoek onder een van deze gronden, dan is de ombudsman simpelweg onbevoegd. De kern is telkens hetzelfde: politieke keuzes en regelgeving zijn geen zaak voor de ombudsman, en waar een rechter of een beklaginstantie over gaat, blijft de ombudsman weg.
De ratio is dat de ombudsman een aanvulling is op de rechtsbescherming en geen tweede rechter. Hij beoordeelt of de overheid zich netjes heeft gedragen, niet of een besluit juridisch juist is. Zou hij ook oordelen over zaken die bij de bestuursrechter liggen of lagen, of die nog bij een andere rechter lopen, dan zouden burgers een gratis extra instantie krijgen en zou een ombudsmanoordeel kunnen botsen met een rechterlijk oordeel.
Beleid en regelgeving
De eerste twee gronden houden politiek en wetgeving buiten de deur. Klachten over het algemeen regeringsbeleid, waaronder het algemeen beleid om de rechtsorde te handhaven, en over het algemene beleid van het betrokken bestuursorgaan zelf, vallen af. Wie vindt dat de handhaving van de verkeersregels te streng of juist te slap is, of dat een gemeente structureel te weinig geld aan armoedebeleid uitgeeft, moet bij de gemeenteraad of het parlement zijn. Ook klachten over een algemeen verbindend voorschrift zijn uitgesloten: een verordening, een ministeriële regeling of een wettelijk tarief. De inhoud van een regel toetst de ombudsman niet. Klaagt iemand niet over de regel zelf, maar over de manier waarop een ambtenaar die regel in zijn geval toepaste, dan is dat wél een gedraging waarover de ombudsman kan oordelen.
Waar rechter of beklaginstantie over gaat
- Openstaand of lopend beklag of beroep. Kan tegen de gedraging beklag worden gedaan of beroep worden ingesteld, of loopt zo'n procedure al, dan is de ombudsman onbevoegd.
- Een oordeel van de rechter. Heeft de bestuursrechter zich al over de gedraging uitgesproken, dan is de zaak voor de ombudsman gesloten. Hetzelfde geldt zolang over de gedraging een procedure loopt bij bijvoorbeeld de civiele rechter of de strafrechter, of tegen de uitspraak daarin nog een rechtsmiddel openstaat. Is zo'n procedure definitief afgerond, dan is de ombudsman wel weer bevoegd, al hoeft hij dan geen onderzoek te doen (artikel 9:23 Awb, onder g) en moet hij de rechtsgronden van de uitspraak respecteren (artikel 9:27 Awb, tweede lid).
- Toezicht van de rechterlijke macht. Gedragingen waarop de rechterlijke macht toezicht houdt, vallen buiten het bereik van de ombudsman.
De uitzondering die veel klachten redt
Bij de grond over beklag en beroep staat een belangrijke uitzondering: bestaat de gedraging uit het niet tijdig nemen van een besluit, dan blijft de ombudsman wél bevoegd. Dat maakt hem juist voor traagheidsklachten een bruikbaar adres. Let op het verschil met de gronden die verderop in deze titel staan: het openstaan van bezwaar leidt niet tot onbevoegdheid, maar is een grond waarop de ombudsman een onderzoek mag weigeren; die staat in artikel 9:23 Awb. Onbevoegdheid en de vrijheid om af te zien van onderzoek zijn dus twee verschillende dingen.
Een voorbeeld
Een ondernemer wacht al maanden op een beslissing over zijn subsidieaanvraag en klaagt bij de ombudsman over de stilte en over de norse toon van de contactambtenaar. Voor het uitblijven van de beslissing is de ombudsman bevoegd, ook al had de ondernemer beroep kunnen instellen tegen het niet tijdig beslissen. Klaagt dezelfde ondernemer daarna over de inhoud van de afwijzing terwijl daartegen beroep loopt, dan houdt de bevoegdheid op.
In de praktijk
- Voor de burger: formuleer uw klacht als een gedraging, niet als kritiek op een regel of op het beleid. "Ik kreeg drie keer een ander antwoord" komt verder dan "deze regeling deugt niet".
- Voor het bestuursorgaan: wijs een klager niet weg met de mededeling dat de ombudsman toch niet bevoegd is; bij klachten over vertraging is hij dat vaak juist wel.
- Gevolg: ziet de ombudsman van onderzoek af, dan moet hij dat met redenen aan de verzoeker laten weten. Artikel 9:25 Awb regelt die mededeling.