Artikel 5:45 Awb: Wanneer vervalt de bevoegdheid tot beboeten?

Een bestuursorgaan kan niet onbeperkt lang wachten met het opleggen van een bestuurlijke boete. Dit artikel zet er een klok op: is de overtreding te lang geleden, dan is de bevoegdheid om te beboeten simpelweg verdwenen. Hoe lang die klok loopt hangt af van het soort boetezaak. In de zwaardere zaken is dat vijf jaar, in alle overige gevallen drie jaar, telkens gerekend vanaf het moment waarop de overtreding heeft plaatsgevonden.

De gedachte erachter is dubbel. Wie een overtreding heeft begaan, moet op enig moment weten dat hij geen boete meer hoeft te vrezen; bewijs veroudert en administraties worden opgeruimd. Tegelijk zet de termijn druk op het bestuursorgaan om een dossier af te ronden in plaats van het jaren te laten liggen.

Drie jaar, of vijf jaar bij zware zaken

De hoofdregel is drie jaar. De termijn van vijf jaar geldt alleen als artikel 5:53 Awb van toepassing is; dat artikel wijst de zwaardere boetezaken aan, waarvoor een uitgebreidere procedure geldt. Voor die categorie krijgt het bestuursorgaan meer tijd, omdat het onderzoek daar zwaarder is. Welke termijn geldt is geen keuze van het bestuursorgaan: het volgt uit de wet waarop de boete berust.

Vervallen betekent echt weg

Let op de formulering: de bevoegdheid vervalt. Er blijft geen recht bestaan dat alleen niet meer afdwingbaar is: na afloop van de termijn kan het bestuursorgaan de boete eenvoudigweg niet meer opleggen. Gebeurt dat toch, dan mist het besluit een grondslag en houdt het in bezwaar of beroep geen stand. Het bestuursorgaan moet dit uit zichzelf nagaan, en ook de rechter hoort het ambtshalve te controleren; het hangt dus niet af van de vraag of de overtreder er een beroep op doet. Wijs er toch uitdrukkelijk op als u denkt dat de termijn al was verstreken.

Vanaf welk moment telt de termijn?

De termijn begint te lopen op het moment waarop de overtreding heeft plaatsgevonden, niet op het moment waarop het bestuursorgaan de overtreding ontdekt. Bij een eenmalige gedraging, zoals een onjuiste opgave op een formulier, is dat moment goed aan te wijzen. Ingewikkelder is een overtreding die voortduurt, bijvoorbeeld een verplichte melding die maand na maand achterwege blijft. Dan gaat het erom vast te stellen tot wanneer de verboden situatie heeft geduurd: zolang die voortduurt is de overtreding nog gaande en loopt de termijn nog niet af.

Stilstand tijdens bezwaar en beroep

Maakt de overtreder bezwaar tegen de boete of stelt hij beroep in, dan wordt de vervaltermijn opgeschort totdat onherroepelijk op dat bezwaar of beroep is beslist. De klok staat dan stil. Dat is nodig omdat een procedure jaren kan duren. Een boete die op tijd is opgelegd, kan daardoor in de bezwaarfase nog door het bestuursorgaan worden bijgesteld. Vernietigt de rechter het boetebesluit, dan beslist hij op grond van artikel 8:72a Awb zelf over de boete, ook als de overtreding inmiddels langer dan drie of vijf jaar geleden is.

Een voorbeeld. Een transportbedrijf overtreedt in maart een voorschrift waarvoor de gewone boeteprocedure geldt. De inspectie ontdekt dat pas twee jaar later; het bestuursorgaan legt kort daarna een boete op, dus binnen drie jaar. Het bedrijf maakt bezwaar en procedeert daarna door tot in hoger beroep. Ruim vier jaar na de overtreding komt de hoogste rechter tot het oordeel dat maar een deel van de verweten ritten bewezen is. Hij vernietigt het boetebesluit en bepaalt zelf een boete die past bij het wel bewezen deel. Dat de drie jaar dan allang voorbij zijn, maakt niet uit: tijdens bezwaar en beroep liep de termijn niet door.

In de praktijk

• Reken terug vanaf de overtreding. Niet vanaf de brief, het rapport of het moment van ontdekking. Is er meer dan drie of vijf jaar verstreken voordat de boete werd opgelegd, voer dat dan meteen aan.
• Doorprocederen levert geen tijdwinst op. Zolang uw bezwaar of beroep loopt, telt de termijn niet door. Ook als de procedure jaren duurt, kan de boete in bezwaar of door de rechter nog worden vastgesteld.
• Voor het bestuursorgaan. Leg in het dossier vast wanneer de overtreding is begaan en, bij een doorlopende overtreding, wanneer die is geëindigd. Dat is het enige harde startpunt van de termijn en het eerste wat in bezwaar wordt aangevallen.
• Verwar twee dingen niet. Dit artikel gaat over de bevoegdheid om een boete op te leggen. De betaling en de invordering van een eenmaal opgelegde boete kennen hun eigen regels en termijnen.