Artikel 5:43 Awb: Niet twee keer beboet voor dezelfde overtreding

Dit artikel verbiedt het bestuursorgaan om een bestuurlijke boete op te leggen als voor dezelfde overtreding al eerder een boete is opgelegd. Hetzelfde geldt als de overtreder al een kennisgeving heeft gekregen dat er geen boete komt: ook dan is de zaak af en mag er niet alsnog beboet worden.

Achter deze regel zit een klassiek beginsel: niemand mag twee keer worden gestraft voor hetzelfde feit. Wie al een boete heeft gekregen, of na zijn zienswijze schriftelijk heeft gehoord dat er geen boete komt, moet erop kunnen vertrouwen dat de kwestie is afgedaan en niet jaren later opnieuw wordt opgerakeld.

Wanneer is het dezelfde overtreding?

Het draait om de vraag of het om dezelfde overtreding gaat. Daarbij telt eerst de feitelijke kant: gaat het om dezelfde gedraging in dezelfde periode? Er is echter ook een juridische kant. Eén gedraging kan twee overtredingen opleveren wanneer de geschonden voorschriften verschillende belangen beschermen; wie met dezelfde handeling zowel een veiligheidsnorm als een administratieve verplichting schendt, kan voor beide worden aangepakt. Wat niet mag, is dezelfde feiten met hetzelfde beschermde belang nog eens onder een andere bepaling scharen om zo een tweede boete mogelijk te maken.

Anders ligt het bij echt verschillende gedragingen. Wie op maandag en op donderdag dezelfde voorschriften overtreedt, begaat in beginsel twee overtredingen, en daarvoor kunnen dus twee afzonderlijke boetes volgen. Ook bij een overtreding die voortduurt kan een nieuwe periode een nieuwe overtreding opleveren — maar dan moet er wel echt sprake zijn van een afgebakende nieuwe periode.

De kennisgeving telt mee

Het artikel noemt naast de eerdere boete ook de kennisgeving als bedoeld in artikel 5:50 Awb, tweede lid, aanhef en onderdeel a. Dat is een specifieke mededeling uit de boeteprocedure: heeft de overtreder zijn zienswijze op het boetevoornemen gegeven en beslist het bestuursorgaan daarna dat er geen boete komt, dan wordt hem dat schriftelijk bericht. Zodra die mededeling bekend is gemaakt, is de weg naar een boete afgesloten. Niet elke brief waarin beboeting uitblijft is zo'n kennisgeving; het gaat om deze beslissing in de lopende boeteprocedure.

Dat maakt zo'n kennisgeving belangrijker dan zij op het eerste gezicht lijkt. Voor de overtreder is het een harde afronding waarop hij mag vertrouwen. Voor het bestuursorgaan is het een beslissing die niet meer kan worden teruggedraaid, ook niet als later blijkt dat de zaak toch ernstiger was dan gedacht.

Een voorbeeld. Een horecaondernemer krijgt een voornemen tot beboeting, brengt daarover zijn zienswijze naar voren en ontvangt daarna schriftelijk bericht dat voor de geconstateerde tekortkoming geen boete wordt opgelegd. Een half jaar later komt hetzelfde inspectierapport in andere handen en wil een medewerker alsnog beboeten voor die controle. Dat mag niet: voor die overtreding is de kennisgeving al gedaan. Constateert een nieuwe controle daarna opnieuw een tekortkoming, dan is dat een andere overtreding en kan daar wel een boete op volgen.

Verhouding tot het strafrecht

Dit artikel gaat alleen over twee bestuurlijke boetes van bestuursorganen. De samenloop van een bestuurlijke boete met strafvervolging voor dezelfde gedraging is apart geregeld in artikel 5:44 Awb. Beide bepalingen samen zorgen ervoor dat hetzelfde feit niet twee keer bestraffend wordt afgedaan.

In de praktijk

• Bewaar alle post: een brief waarin staat dat er geen boete volgt, is een bewijsstuk. Zonder die brief is een beroep op dit artikel lastig te voeren.
• Vergelijk de omschrijvingen: leg bij een tweede boete de feitomschrijvingen en de periodes naast elkaar. Overlappen die, dan is er een sterk verweer.
• Voor het bestuursorgaan: leg vast wanneer en aan wie een kennisgeving is verstuurd. Zonder registratie ontstaat het risico dat er alsnog wordt beboet en het besluit sneuvelt.
• Denk aan de afbakening in de tijd: beschrijf bij een doorlopende overtreding precies op welke periode de boete ziet, zodat een latere boete voor een andere periode stand kan houden.