Boek 1 Artikel 426 (1:426 BW)

Naast de weg van de vermissing, waarbij eerst jaren moeten verstrijken, kent de wet een snellere route. Als iemand vermist is en zijn lichaam niet is teruggevonden, maar alle omstandigheden bij elkaar genomen zijn overlijden als zeker mag worden beschouwd, kan de rechtbank verklaren dat hij is overleden. Denk aan een vliegtuigongeval, een schipbreuk, een aardbeving of een brand.

Het verschil met vaststelling van vermissing

Bij de vaststelling van vermissing weet niemand wat er is gebeurd; daarom wacht de wet vijf jaar, of één jaar als de omstandigheden de dood waarschijnlijk maken. Hier is er geen twijfel over de gebeurtenis zelf, alleen over het stoffelijk overschot. Dan is wachten zinloos en kan de rechtbank meteen verklaren dat de betrokkene is overleden. Voor nabestaanden scheelt dat jaren waarin niets kan worden geregeld.

Wie het kan verzoeken en wanneer Nederland bevoegd is

Het verzoek kan worden gedaan door het openbaar ministerie of door iedere belanghebbende. De rechtbank beslist. De wet noemt vier aanknopingspunten waarbij de Nederlandse rechter deze verklaring kan geven: de vermissing vond plaats in Nederland; zij vond plaats tijdens een reis met een schip of luchtvaartuig dat in Nederland thuishoort; de vermiste was Nederlander; of hij had zijn woon- of verblijfplaats in Nederland.

Overlijden in het buitenland zonder akte

Het tweede geval is minstens zo praktisch. Iemand is buiten Nederland overleden, maar er is geen overlijdensakte opgemaakt of die is niet te krijgen, bijvoorbeeld door oorlog, een ramp of een administratie die niet functioneert. Ook dan kan de rechtbank op verzoek van het openbaar ministerie of een belanghebbende verklaren dat de persoon is overleden. Dat kan als het overlijden plaatsvond tijdens een reis met een in Nederland thuisbehorend schip of luchtvaartuig, als de overledene Nederlander was, of als hij zijn woon- of verblijfplaats in Nederland had.

Het verzoek bevat, voor zover dat mogelijk is, dezelfde gegevens die de beschikking straks moet vermelden; artikel 1:427 BW somt die op. Denk aan de naam, de geboorteplaats en -datum en het tijdstip van overlijden. Wat u kunt aanleveren, versnelt de procedure.

Een voorbeeld. Een Nederlandse man verdwijnt bij een lawine in het buitenland. Er is filmmateriaal, er is een reddingsoperatie geweest en het reddingsteam heeft de zoektocht gestaakt, maar hij is nooit gevonden. Zijn echtgenote hoeft nu geen vijf jaar te wachten: zij kan de rechtbank vragen te verklaren dat hij is overleden, waarna de burgerlijke stand een akte opmaakt.

In de praktijk

Verzamel alles wat de gebeurtenis en zijn aanwezigheid daarbij vastlegt: rapporten van hulpdiensten, passagierslijsten, verklaringen van reisgenoten, berichten van ambassade of verzekeraar. Hoe steviger dat dossier, hoe eerder de rechtbank tot zekerheid kan komen. Schakel een advocaat in; dit is een verzoekschriftprocedure, en het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering wijst daarvoor uitsluitend de rechtbank in Den Haag aan, dus dien het verzoek niet bij de rechtbank van uw eigen woonplaats in. Is er meteen behoefte aan beheer van het vermogen, bespreek dan of daar los van deze procedure een voorziening voor nodig is. Na de beschikking loopt de weg verder via artikel 1:429 BW, dat regelt hoe de akte in het overlijdensregister komt.