Boek 1 Artikel 198 (1:198 BW)

Dit artikel wijst aan wie juridisch de moeder van een kind is. De vanzelfsprekende weg is de bevalling: de vrouw uit wie het kind wordt geboren, is moeder. Daarnaast kent de wet vier andere wegen: het duomoederschap na een kunstmatige donorbevruchting waarbij de vrouw bij wie die bevruchting plaatsvond niet weet wie de donor is, en verder de erkenning, de adoptie en de vaststelling van het ouderschap door de rechter. Wie de eicel heeft geleverd of wie het kind feitelijk opvoedt, doet voor deze vraag niet ter zake; het gaat om de gronden die de wet noemt en niet om andere.

De vrouw die bevalt

De vrouw uit wie het kind is geboren, is altijd moeder, ongeacht van wie de eicel afkomstig is. Die regel is hard en eenvoudig, en zij bepaalt ook meteen wie bij de aangifte van de geboorte in de akte komt te staan. Wil een ander de rol van moeder krijgen, dan kan dat van rechtswege als duomoeder bij kunstmatige donorbevruchting met een onbekende donor, en verder via erkenning, gerechtelijke vaststelling of adoptie.

De duomoeder

De echtgenote of geregistreerde partner van de vrouw die bevalt, wordt van rechtswege moeder als het kind is verwekt door een kunstmatige donorbevruchting als bedoeld in de Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting, en als bij de aangifte van de geboorte een verklaring van het College uit die wet wordt overgelegd. Die verklaring moet uitwijzen dat de vrouw bij wie de bevruchting is uitgevoerd niet weet wie de donor is; het draait dus om onbekendheid bij haar, en niet om de vraag of de donor verder anoniem blijft. De verklaring werkt terug tot de geboorte. Kent zij de donor wel, dan ontstaat het moederschap niet vanzelf en is erkenning nodig.

Is de echtgenote of partner na de bevruchting maar voor de geboorte overleden, dan is zij toch moeder als die verklaring bij de aangifte wordt overgelegd. Dat geldt zelfs als de vrouw die beviel inmiddels opnieuw was getrouwd of een nieuw partnerschap had laten registreren.

De verklaring binnen een jaar

Het tweede lid geeft de vrouw die is bevallen een correctiemogelijkheid voor bijzondere situaties. Was zij op het moment van de bevruchting van tafel en bed gescheiden, of leefden zij en haar overleden echtgenote of partner sinds dat moment gescheiden, dan kan zij binnen een jaar na de geboorte bij de ambtenaar van de burgerlijke stand verklaren dat de overledene niet de moeder is. Daarvan wordt een akte opgemaakt. Was zij bij de geboorte al hertrouwd of opnieuw geregistreerd, dan wordt haar huidige echtgenoot of partner in dat geval de ouder.

Erkenning, vaststelling en adoptie

De overige drie wegen zijn de bekende. Een vrouw kan het kind erkennen, haar ouderschap kan door de rechtbank gerechtelijk worden vastgesteld, of zij kan het kind adopteren. Elk van die routes heeft eigen voorwaarden en een eigen procedure; erkenning gebeurt bij de ambtenaar van de burgerlijke stand of bij een notaris, vaststelling en adoptie bij de rechtbank.

Een voorbeeld. Twee vrouwen zijn getrouwd en krijgen een kind na een behandeling waarbij aan de zwangere vrouw niet is meegedeeld wie de donor is. Bij de aangifte leggen zij de verklaring van het College over, waarin die onbekendheid is vastgelegd. De niet-barende vrouw is daarmee vanaf de geboorte moeder, zonder erkenning en zonder adoptie.

In de praktijk

Regel de papieren voor de geboorte, niet erna: de verklaring moet bij de aangifte worden overgelegd en de aangiftetermijn is kort. Is de donor bekend of ontbreekt de verklaring, informeer dan bij de gemeente naar erkenning, zo nodig al tijdens de zwangerschap. Controleer na de geboorte of beide ouders daadwerkelijk in de akte staan; alleen dan is de juridische band rond.