Boek 6 Artikel 203 (6:203 BW)

Terugvordering van wat zonder rechtsgrond is betaald

Degene die een ander zonder rechtsgrond een goed heeft gegeven, is gerechtigd dit van de ontvanger als onverschuldigd betaald terug te vorderen.
Betreft de onverschuldigde betaling een geldsom, dan strekt de vordering tot teruggave van een gelijk bedrag.
Degene die zonder rechtsgrond een prestatie van andere aard heeft verricht, heeft eveneens jegens de ontvanger recht op ongedaanmaking daarvan.

Toelichting

Artikel 6:203 BW is de kern van de onverschuldigde betaling. Wie een ander iets geeft terwijl daarvoor geen rechtsgrond bestaat, mag dat terugvragen. Er hoeft niemand iets verweten te worden: het gaat er niet om of de ontvanger onzorgvuldig was of te kwader trouw, maar alleen om de vaststelling dat de betaling of levering rechtens nergens op berustte. De ontvanger moet dan teruggeven wat hij kreeg.

Wanneer een rechtsgrond ontbreekt

De wettekst stelt maar één vraag: was er een rechtsgrond voor wat werd gegeven? Die ontbreekt bijvoorbeeld wanneer u meer betaalt dan het bedrag dat u verschuldigd was, voor het meerdere, of wanneer een automatische incasso doorloopt nadat een abonnement al is geëindigd. Ook betalen op een verplichting die achteraf nooit heeft bestaan valt eronder. Wie terugvordert, moet stellen en zo nodig bewijzen dat er geen rechtsgrond was; beroept de ontvanger zich op een schuld waarop de betaling betrekking had, dan zal over het bestaan daarvan moeten worden gedebatteerd.

Drie vormen van teruggave

De wet onderscheidt naar wat er is gepresteerd. Is een goed gegeven, dan strekt de vordering tot teruggave van dat goed. Bij een geldsom richt de vordering zich volgens het tweede lid op teruggave van een gelijk bedrag. Bestond de prestatie in iets anders, bijvoorbeeld verrichte werkzaamheden of een verleend gebruiksrecht, dan bestaat recht op ongedaanmaking daarvan. Bij dat laatste kan feitelijke teruggave onmogelijk zijn, en dan komt in de plaats daarvan een waardevergoeding aan de orde, zoals verderop in deze afdeling is uitgewerkt.

Een voorbeeld

Een ondernemer betaalt een factuur van een leverancier per bank, en betaalt een week later dezelfde factuur nog eens omdat de administratie de eerste betaling niet had verwerkt. De tweede betaling mist een rechtsgrond en kan worden teruggevorderd. Weigert de leverancier, dan kan de ondernemer die vordering in rechte innen. Datzelfde geldt voor de particulier die een bedrag naar een verkeerd rekeningnummer overmaakt: ook de onbedoelde ontvanger moet dat geld teruggeven.

De bescherming van de ontvanger

Dat de ontvanger moet teruggeven, betekent niet dat hij in alle gevallen volledig instaat voor wat er intussen met het goed is gebeurd. De volgende artikelen maken onderscheid tussen de ontvanger die nergens op bedacht hoefde te zijn en de ontvanger die wist dat hij geen recht had. Artikel 6:204 BW regelt de zorg voor het goed en wat er geldt als teruggave niet meer mogelijk is, artikel 6:205 BW het verzuim van de ontvanger te kwader trouw.

In de praktijk

Voor het terugvorderen zelf is geen ingebrekestelling nodig om de hoofdsom te kunnen opeisen; wel is voor rente en schade van belang wanneer de ontvanger in verzuim raakt, en daarvoor geeft de volgende reeks artikelen bijzondere regels. Let op tijd: volgens artikel 3:309 BW verjaart de rechtsvordering uit onverschuldigde betaling vijf jaar na de dag volgend op die waarop de schuldeiser zowel met het bestaan van zijn vordering als met de persoon van de ontvanger bekend is geworden, en in elk geval twintig jaar nadat de vordering is ontstaan. Bewijs van de betaling en van de reden waarom die is gedaan, is van belang voor de stelling dat de rechtsgrond ontbrak; een schriftelijke aanspraak legt bovendien vast wanneer de ontvanger is aangesproken.

Redactionele toelichting . Geen juridisch advies.

Relevante jurisprudentie

Deze uitspraken bepalen hoe dit artikel wordt toegepast.

Wie na de faillietverklaring door een onmiskenbare vergissing aan de boedel betaalt, heeft recht op onverwijlde terugbetaling buiten de omslag in de faillissementskosten om.

Hoge Raad · 1997-09-05 · ECLI:NL:HR:1997:ZC2419

De Belastingdienst maakte door een onmiskenbare vergissing geld dat voor een andere vennootschap bestemd was over naar de rekening van een failliete vennootschap; de curator wilde daarvoor alleen een concurrente boedelvordering erkennen. De Hoge Raad oordeelt dat een curator die met zo'n duidelijke vergissing wordt geconfronteerd, moet meewerken aan het terugdraaien ervan: door zijn bijzondere positie moet erop kunnen worden vertrouwd dat derden niet het slachtoffer worden van toevallige fouten. Blijft het bedrag in de boedel, dan worden de overige schuldeisers verrijkt zonder dat daarvoor een rechtvaardiging bestaat. De curator moet het bedrag daarom op grond van artikel 6:212 BW zo snel mogelijk terugbetalen, vóór andere boedelschuldeisers en zonder bijdrage in de faillissementskosten; alleen de redelijke kosten die de vergissing veroorzaakte mag hij in mindering brengen.
Wordt een vonnis in hoger beroep vernietigd, dan ontvalt de rechtsgrond aan wat ter uitvoering daarvan is verricht en ontstaat op de voet van art. 6:203 BW een vordering tot ongedaanmaking.

Hoge Raad · 2004-01-30 · ECLI:NL:HR:2004:AN7327

In een huurzaak ontbond de kantonrechter de huurovereenkomst en veroordeelde hij de huurder tot ontruiming; de ontruiming werd ook uitgevoerd. In hoger beroep bekrachtigde de rechtbank dat vonnis en verklaarde zij de huurder niet-ontvankelijk in zijn vorderingen tot herstel van het huurgenot en tot vergoeding van verhuis- en herinrichtingskosten. De Hoge Raad overweegt dat bij vernietiging in hoger beroep van een vonnis de rechtsgrond ontvalt aan hetgeen reeds ter uitvoering daarvan is verricht, zodat op de voet van art. 6:203 BW een vordering tot ongedaanmaking ontstaat, en dat die vordering in hoger beroep aan de vordering tot vernietiging mag worden verbonden. Voor een vordering tot schadevergoeding wegens de tenuitvoerlegging geldt dat niet, omdat die tot ongewenste complicaties en vertraging van de appelprocedure kan leiden; het vonnis van de rechtbank werd vernietigd.
Art. 6:203 BW geeft uitdrukking aan een beginsel dat voor het gehele recht geldt en is daarom ook op betalingen van publiekrechtelijke aard van toepassing, tenzij uit de wet het tegendeel voortvloeit.

Hoge Raad · 2004-03-26 · ECLI:NL:HR:2004:AN7849

Een uitvoeringsorgaan vorderde langs de burgerlijke weg een onverschuldigd betaalde werkloosheidsuitkering terug die op grond van het Besluit werkloosheid onderwijs- en onderzoekspersoneel was uitgekeerd. De Hoge Raad oordeelt dat art. 6:203 BW uitdrukking geeft aan een beginsel dat voor het gehele recht geldt en dus ook geldt voor publiekrechtelijke betalingen, tenzij uit de wet het tegendeel voortvloeit. De bijzondere terugvorderingsbepaling in het besluit werkt niet exclusief: nadat op die voet een terugvorderingsbesluit is genomen, kan het orgaan de vordering bij de burgerlijke rechter innen. De in die bepaling genoemde termijn geldt voor het nemen van het besluit, niet als vervaltermijn voor het vorderingsrecht zelf; dagvaarden binnen die termijn is niet vereist.

Uitspraken via rechtspraak.nl. De samenvattingen zijn van de redactie.

Wettekst