Boek 6 Artikel 258 (6:258 BW)

Afspraken moeten worden nagekomen, ook als ze tegenvallen. Maar soms verandert de wereld zo ingrijpend dat het contract niet meer past bij de werkelijkheid. Dit artikel geeft de rechter dan de bevoegdheid om op vordering van een partij de gevolgen van de overeenkomst te wijzigen of de overeenkomst geheel of gedeeltelijk te ontbinden.

Wat onvoorzien betekent

Onvoorzien betekent niet onvoorspelbaar, maar onverdisconteerd: partijen hebben in hun overeenkomst niet voorzien in deze situatie. Hebben zij er wél rekening mee gehouden, bijvoorbeeld met een prijsindexatie of een clausule over overmacht, dan is er weinig ruimte voor dit artikel. De vraag is dus wat het contract, uitgelegd naar zijn strekking, over deze situatie zegt.

De strenge maatstaf

De omstandigheden moeten zo zwaar wegen dat de wederpartij, gemeten aan redelijkheid en billijkheid, er niet langer op mag rekenen dat de overeenkomst ongewijzigd in stand blijft. Dat is een hoge drempel. Een tegenvallende opbrengst, gestegen inkoopprijzen of een verkeerde inschatting van de markt zijn normale ondernemersrisico's en halen die drempel zelden.

Wat de rechter kan doen

• Wijzigen van de gevolgen: de prijs aanpassen, een termijn verlengen, de omvang van de prestatie bijstellen.
• Geheel of gedeeltelijk ontbinden, waarbij het contract voor de toekomst of ook voor het verleden vervalt.

- Terugwerkende kracht verlenen aan die wijziging of ontbinding, zodat ook reeds verrichte prestaties in de afrekening worden betrokken.

Voor wiens rekening komt het risico

De rechter grijpt niet in voor zover het gaat om omstandigheden die, gezien wat voor een contract dit is of gezien wat in het maatschappelijk verkeer gebruikelijk is, nu juist tot het risico behoren van de partij die zich erop beroept. Wie een speculatief contract sluit, draagt de gevolgen van de speculatie. Wie zich verbindt tot een vaste prijs, draagt in beginsel het risico van kostenstijging.

Ook voor wie het contract heeft overgenomen. Degene op wie een recht of een verplichting uit de overeenkomst is overgegaan, wordt gelijkgesteld met een partij. Ook de opvolger, bijvoorbeeld na overname van een contract of na erfopvolging, kan zich dus op dit artikel beroepen.

Een voorbeeld. Een pachter en een eigenaar spreken voor twintig jaar een gebruik af dat door een ingrijpende wijziging van overheidsregels feitelijk onmogelijk wordt, zonder dat het contract daar iets over zegt. Ongewijzigde instandhouding zou betekenen dat de ene partij jarenlang betaalt voor iets wat zij niet mag doen. Dat is het type situatie waarvoor dit artikel bestaat.

In de praktijk

Ga eerst met de wederpartij in gesprek en doe een concreet voorstel; de rechter waardeert dat u de last hebt willen delen. Kunt u er niet uitkomen, dan moet u vorderen: u kunt de wijziging niet zelf doorvoeren of eenzijdig minder betalen. Onderbouw wat er precies is veranderd, waarom dat buiten uw risicosfeer valt en welk gevolg u concreet wilt. Deze bepaling is dwingend recht en kan niet vooraf worden uitgesloten.