Boek 3 Artikel 296 (3:296 BW)

Wie recht heeft op een prestatie, kan die in Nederland in beginsel ook echt afdwingen. Dit artikel legt dat uitgangspunt vast: is iemand tegenover een ander verplicht iets te geven, te doen of na te laten, dan veroordeelt de rechter hem daartoe wanneer de gerechtigde dat vordert. De schuldeiser hoeft dus geen genoegen te nemen met geld in plaats van de prestatie zelf. Hij mag nakoming vragen, en de rechter wijst die vordering toe tenzij er een reden is die dat in de weg staat.

Drie soorten verplichtingen

De wet vat alle verplichtingen samen in drie categorieën. Geven is het overdragen of afgeven van iets, bijvoorbeeld het leveren van een gekochte zaak of het betalen van een bedrag. Doen is elke andere handeling, van het afbouwen van een dakkapel tot het verstrekken van gegevens. Nalaten is zich onthouden van iets, zoals het niet betreden van een terrein of het niet benaderen van klanten. Voor alle drie geldt dezelfde regel: de rechter kan er een veroordeling voor uitspreken.

Wanneer nakoming niet wordt toegewezen

Het artikel noemt drie bronnen waaruit iets anders kan volgen. Ten eerste de wet zelf, die soms bepaalt dat alleen schadevergoeding overblijft. Ten tweede de aard van de verplichting: een prestatie die zo persoonlijk is dat afdwingen zinloos of onaanvaardbaar wordt, leent zich er niet voor. Ten derde de rechtshandeling waaruit de verplichting voortkomt, bijvoorbeeld een overeenkomst waarin partijen zijn overeengekomen dat bij niet nakomen alleen een vergoeding verschuldigd is. Ook een verplichting die feitelijk onmogelijk is geworden, kan niet zinvol worden opgelegd.

Alleen de gerechtigde kan de veroordeling vragen: degene tegenover wie de verplichting bestaat. Een buitenstaander die het onwenselijk vindt dat iemand zijn afspraken niet nakomt, kan dat niet voor hem doen. De rechter spreekt de veroordeling ook niet uit eigen beweging uit; er moet een vordering liggen.

Veroordeling onder voorwaarde of tijdsbepaling

Het tweede lid maakt een praktisch punt mogelijk. Is iemand pas onder een voorwaarde of vanaf een bepaald tijdstip tot iets gehouden, dan kan hij ook onder diezelfde voorwaarde of tijdsbepaling worden veroordeeld. De gerechtigde hoeft dus niet te wachten tot de dag is aangebroken of de voorwaarde is vervuld voordat hij naar de rechter stapt. De veroordeling wordt pas uitvoerbaar wanneer het zover is, maar staat er dan al.

Een voorbeeld

Een koper heeft een woning gekocht, maar de verkoper wil bij nader inzien niet leveren omdat hij denkt elders meer te krijgen. De koper kan nakoming vorderen: levering van de woning, niet slechts vergoeding van zijn schade. Loopt de afgesproken leveringsdatum nog enkele maanden vooruit, dan kan de rechter de verkoper alvast veroordelen om op die datum mee te werken.

In de praktijk

De keuze tussen nakoming en schadevergoeding is een echte keuze, met gevolgen. Nakoming levert het resultaat op waar het om te doen was, maar kost tijd en is soms moeilijk uitvoerbaar als de wederpartij tegenwerkt. Voor de vraag welke gevolgen aan niet nakomen zijn verbonden en wanneer schadevergoeding in plaats daarvan kan worden gevraagd, geldt het verbintenissenrecht van Boek 6.

Voor wie een vordering instelt, is het verstandig de gevraagde prestatie zo concreet mogelijk te omschrijven. Een veroordeling moet immers uitvoerbaar zijn: er moet later zonder discussie kunnen worden vastgesteld of eraan is voldaan.