Boek 3 Artikel 289 (3:289 BW)

Dit artikel voegt één bijzondere categorie toe aan de vorderingen die voorrang hebben op het hele vermogen van een schuldenaar. Het gaat om heffingen die zijn opgelegd op grond van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal van 1951, en om de verhogingen die verschuldigd worden wanneer die heffingen te laat worden betaald. Ook die vorderingen zijn bevoorrecht op alle goederen, en het artikel bepaalt bovendien welke plaats zij in de rangorde innemen.

Waar het voorrecht op ziet

Twee dingen vallen eronder. Ten eerste de heffing zelf, zoals die op grond van het verdrag aan een onderneming is opgelegd. Ten tweede de verhoging die daarbovenop komt als gevolg van vertraging in de betaling. Die verhoging deelt dus in dezelfde voorrang als de hoofdsom; zij wordt niet als een gewone, achtergestelde bijkomende post behandeld. Buiten deze twee posten reikt het voorrecht niet: andere vorderingen die met de kolen- en staalsector te maken hebben, worden er niet door gedekt.

De rang

Het tweede lid regelt niet óf er voorrang is, maar hoeveel die voorrang waard is ten opzichte van andere bevoorrechte schuldeisers. De rang is gelijk aan die van het voorrecht voor de vordering wegens omzetbelasting. Botsen beide voorrechten op dezelfde opbrengst, dan gaat de een dus niet vóór de ander: zij delen naar verhouding van hun vorderingen mee in wat beschikbaar is.

Wat rang betekent bij de verdeling

Voorrang is geen garantie op betaling. Bij de verdeling van een opbrengst wordt eerst gekeken naar wie een goederenrechtelijk zekerheidsrecht heeft en naar de kosten die voor de verdeling zelf zijn gemaakt; pas daarna komen de bevoorrechte vorderingen aan bod, in hun onderlinge volgorde. Staan twee voorrechten op dezelfde trede, zoals hier, dan wordt het beschikbare bedrag over die twee verdeeld naar evenredigheid. Is er niets meer over, dan levert ook de hoogste rang niets op.

In de praktijk

Voor de meeste lezers is dit een bepaling zonder direct gevolg. Zij ziet op een afgebakende groep ondernemingen in de kolen- en staalsector en op heffingen uit een verdrag uit de jaren vijftig; in gewone faillissementen en beslagzaken komt zij nauwelijks voor. Wie er wél mee te maken krijgt, is meestal een curator of een bewindvoerder die een verdelingslijst opstelt en moet vaststellen op welke plaats zo'n vordering staat.

De bepaling laat wel goed zien hoe de wet met voorrechten omgaat. Een voorrecht ontstaat niet omdat een schuldeiser dat afspreekt, maar alleen doordat de wet het toekent. En de wet doet dat steeds in twee stappen: eerst de vraag welke vordering voorrang krijgt en op welke goederen, daarna de vraag welke plaats die voorrang inneemt naast de andere schuldeisers met voorrang.

Voor een gewone schuldeiser is de les nuchter. Elk voorrecht dat de wet aan een ander toekent, verkleint wat er overblijft voor wie geen voorrang heeft. Wie zijn positie wil verbeteren, moet dat vooraf doen, met een zekerheidsrecht of met een eigendomsvoorbehoud, want aan de rangorde zelf valt achteraf niets te veranderen.