Boek 3 Artikel 238 (3:238 BW)

Wie een pandrecht vestigt, moet daartoe bevoegd zijn. Toch kan een pandhouder een geldig recht krijgen van iemand die die bevoegdheid miste. Voorwaarde is dat hij te goeder trouw is op het moment dat de zaak of het papier in zijn macht of in die van een derde wordt gebracht. De echte eigenaar verliest dan niet zijn eigendom, maar moet wel het pandrecht van de schuldeiser dulden.

Wat te goeder trouw betekent

Wat goede trouw is, volgt uit artikel 3:11 BW: wie te goeder trouw moet zijn, is dat niet als hij de feiten of het recht kende of had behoren te kennen. Het gaat dus niet alleen om wat de pandhouder wist, maar ook om wat hij in de gegeven omstandigheden had moeten weten. Wie een dure machine in pand krijgt van iemand zonder enig papier over de herkomst, kan zich daar moeilijk aan onttrekken. Wie na normale controle geen enkele aanleiding tot twijfel had, staat sterker. Twijfel achteraf telt niet: het beslissende moment is het tijdstip dat het artikel noemt.

Het tijdstip van machtsverschaffing

Het artikel knoopt de bescherming vast aan het tijdstip waarop de zaak of het toonder- of geëndosseerde orderpapier in de macht van de pandhouder of van een derde wordt gebracht. Met die derde is iemand bedoeld omtrent wie partijen dat zijn overeengekomen, bijvoorbeeld een bewaarder of een opslagbedrijf (artikel 3:236 BW). De bescherming geldt voor pandrechten op roerende zaken, op rechten aan toonder of order en op het vruchtgebruik daarvan.

Onbekende beperkte rechten

Het tweede lid regelt een verwante situatie. Rust op de zaak al een beperkt recht van een ander, en kende de pandhouder dat niet en hoefde hij het ook niet te kennen, dan gaat zijn pandrecht in rang boven dat oudere recht. Hij hoeft dus niet achteraan te sluiten achter een last waar hij bij het aangaan geen weet van had.

De grens bij diefstal

Bij gestolen zaken houdt de bescherming grotendeels op. De wet verklaart voor die situatie onderdelen van de regeling van artikel 3:86 BW van overeenkomstige toepassing: de bestolen eigenaar kan zijn zaak opeisen, maar niet langer dan drie jaar te rekenen vanaf de dag waarop zij is gestolen, en die mogelijkheid heeft hij niet bij geld of bij toonder- of orderpapier. Is die termijn voorbij, dan behoudt de pandhouder te goeder trouw zijn recht. Bovendien werkt de bescherming niet tegenover degene die de zaak opeist in de gevallen waarin ook de bescherming bij overdracht hem niet zou kunnen worden tegengeworpen; artikel 3:86a BW, artikel 3:86b BW en de Erfgoedwet spelen daarbij een rol, onder meer bij cultuurgoederen.

Een voorbeeld. Een handelaar geeft een geleasede heftruck in pand aan een geldschieter en levert hem daarbij feitelijk af bij een bewaarder. De heftruck was niet van hem. Wist de geldschieter dat niet en had hij daar bij normale oplettendheid ook geen reden toe, dan heeft hij toch een pandrecht. De leasemaatschappij blijft eigenaar, maar krijgt haar heftruck pas onbezwaard terug als de schuld is voldaan of het pandrecht anderszins eindigt.

In de praktijk

• Voor de geldschieter: vraag om koopfacturen en leasepapieren en leg vast wat u hebt gecontroleerd; die documentatie is later het bewijs van uw goede trouw.
• Voor de eigenaar: laat waardevolle zaken niet zonder duidelijke papieren bij een ander achter, want die ander kan er meer mee dan u denkt.
• Voor iedereen: is de zaak gestolen, dan gelden de strengere regels van het derde lid en biedt goede trouw binnen de termijn van drie jaar in beginsel geen bescherming tegen de bestolen eigenaar.