Boek 3 Artikel 228 (3:228 BW)

Deze korte bepaling trekt de buitengrens van de zekerheidsrechten. Alles wat je kunt overdragen, kun je ook verpanden of met hypotheek belasten. Daarmee is de kring ruim: zaken, vorderingen, aandelen, rechten van intellectuele eigendom, een aandeel in een gemeenschap. Maar de regel werkt ook andersom: is een goed niet overdraagbaar, dan kan er geen pand- of hypotheekrecht op worden gevestigd.

Waarom overdraagbaarheid de maatstaf is

Een zekerheidsrecht is niets waard als de schuldeiser er bij wanbetaling niets mee kan. Het hele nut zit erin dat het goed te gelde kan worden gemaakt en dat de opbrengst naar de schuldeiser gaat. Kan een goed niet in andere handen overgaan, dan valt er ook niets uit te winnen en zou de zekerheid een lege huls zijn. Vandaar dat de wet aansluit bij de overdraagbaarheid: wat verhandelbaar is, is ook verbindbaar.

Wat er buiten valt

Sommige rechten zijn naar hun aard aan een persoon gebonden of zijn door de wet onoverdraagbaar gemaakt; daarop kan dan ook geen zekerheid komen te rusten. Bij vorderingen kunnen schuldeiser en schuldenaar de overdraagbaarheid in beginsel wegcontracteren, maar voor geldvorderingen op naam die uit een beroep of bedrijf voortkomen is dat afgesneden: artikel 3:83 BW verklaart een beding dat overdracht of verpanding daarvan uitsluit of tegenhoudt nietig. Het vierde lid van dat artikel houdt een beperkte groep buiten schot, onder meer vorderingen uit een betaal- of spaarrekening, uit bepaalde kredietovereenkomsten met meer dan één kredietgever en uit rekeningen die voor loonheffing en omzetbelasting worden aangehouden. Een financier die handelsvorderingen in pand wil nemen, wordt door zo'n verbod in de inkoopvoorwaarden van een zakelijke afnemer dus niet meer gestuit.

Pand of hypotheek volgt uit het goed

Dat een goed kan worden belast, zegt nog niet welk van de twee rechten het wordt. Dat bepaalt artikel 3:227 BW: op een registergoed hypotheek, op elk ander goed pand. Wie een woning tot zekerheid wil geven, gaat dus naar de notaris en het register; wie een voorraad of een vordering tot zekerheid geeft, vestigt een pandrecht. De vraag van dit artikel — kán het goed worden belast — komt daarvóór.

Een voorbeeld. Een ondernemer heeft een bedrijfspand, een wagenpark, een voorraad, een merkregistratie en een stapel openstaande facturen. Al deze goederen zijn overdraagbaar, dus hij kan ze alle tot zekerheid geven: hypotheek op het pand, pandrecht op de rest. Van een vergunning die persoonlijk aan hem is verleend en niet kan worden overgedragen, kan hij daarentegen geen zekerheid maken, hoe waardevol die voor zijn bedrijf ook is.

Toekomstige goederen

De wet zegt niet dat het goed er al moet zijn. Bij pand kan ook wat de gever pas later verkrijgt bij voorbaat in de zekerheid worden betrokken, mits het te zijner tijd overdraagbaar is; bij een voorraad die dagelijks wisselt of bij facturen die nog moeten ontstaan is dat de praktijk. Het pandrecht grijpt dan vast op het moment dat het goed aan de gever gaat toebehoren. Voor hypotheek ligt dat anders: een registergoed dat de gever nog niet heeft, kan niet bij voorbaat worden geleverd en dus ook niet bij voorbaat worden bezwaard. Een hypotheek kan pas worden gevestigd wanneer het registergoed van hem is.

In de praktijk

• Voor de kredietnemer: ga na welke goederen u werkelijk vrij kunt geven; een deel is misschien al belast of contractueel geblokkeerd.
• Voor de financier: een verbod op overdracht of verpanding in de voorwaarden van een zakelijke afnemer houdt een gewone handelsvordering niet meer tegen; let wel op de vorderingen die het vierde lid van artikel 3:83 BW buiten die regel laat, zoals rekeningsaldi.
• Voor de gewone schuldeiser: hoe ruimer de zekerheid van de bank reikt, hoe minder er in een faillissement overblijft voor wie niets heeft bedongen.