Boek 3 Artikel 213 (3:213 BW)

Een vermogen onder vruchtgebruik verandert in de loop van de tijd. Er wordt verkocht en gekocht, vorderingen worden geïnd, een verzekeraar keert uit na schade. Dit artikel zorgt ervoor dat het vruchtgebruik meebeweegt: wat in de plaats treedt van een goed, behoort toe aan de hoofdgerechtigde en valt zelf ook onder het vruchtgebruik. Het recht blijft daarmee in stand zonder dat er telkens opnieuw hoeft te worden gevestigd.

Wat er in de plaats treedt

Het eerste lid noemt verschillende gevallen. Ten eerste wat wordt verkregen doordat er bevoegdelijk over een goed is beschikt: de koopsom van een verkochte voorraad of van een vervangen effect. Ten tweede wat door inning van een vordering wordt ontvangen. Ten derde vorderingen tot vergoeding die in de plaats treden van het goed, met inbegrip van vorderingen wegens waardevermindering.

Die laatste categorie is breed. Een uitkering van de brandverzekering valt eronder, maar ook schadevergoeding van een derde die het goed beschadigde, en een vergoeding wegens waardedaling. Steeds geldt hetzelfde gevolg: het komt de hoofdgerechtigde toe en de vruchtgebruiker houdt zijn genot daarop.

Voordelen die geen vruchten zijn

Het tweede lid vult dat aan. Ook de voordelen die een goed tijdens het vruchtgebruik oplevert en die geen vruchten zijn, vallen onder het vruchtgebruik. Vruchten mag de vruchtgebruiker houden; andere voordelen komen in het vermogen terecht waarop zijn recht rust.

Het onderscheid is soms subtiel. Huur en rente zijn vruchten en komen de vruchtgebruiker toe. Een eenmalige bonusuitkering, een afkoopsom of een uitkering die eerder het karakter van kapitaal heeft, is dat niet en valt onder het vruchtgebruik. Juist daarom verplicht artikel 3:205 BW de vruchtgebruiker jaarlijks op te geven welke voordelen zijn ontvangen die geen vruchten zijn.

De eis van bevoegdelijk beschikken

De zaaksvervanging bij het beschikken werkt wanneer daarover bevoegdelijk is beschikt. Dat verwijst naar artikel 3:212 BW: verkoop overeenkomstig de bestemming, een bij de vestiging gegeven bevoegdheid, of toestemming dan wel machtiging. Wordt zonder bevoegdheid vervreemd, dan levert dat een tekortkoming van de vruchtgebruiker op en kan de hoofdgerechtigde hem daarvoor aanspreken.

Praktisch is het van groot belang dat het vervangende goed herkenbaar blijft. Verdwijnt een verkoopopbrengst in het privévermogen van de vruchtgebruiker, dan bestaat het recht van de hoofdgerechtigde nog wel, maar valt het nauwelijks meer te bewijzen. De plicht om naar soort aangeduide goederen afgescheiden te houden uit artikel 3:211 BW sluit daar rechtstreeks op aan.

Een voorbeeld. Op een woning rust een vruchtgebruik. De woning brandt af en de verzekeraar keert uit. Dat bedrag komt toe aan de hoofdgerechtigde en is aan het vruchtgebruik onderworpen. Wordt daarvan een nieuwe woning gebouwd of een ander pand gekocht, dan rust het vruchtgebruik op wat daarvoor in de plaats is gekomen. De vruchtgebruiker verliest zijn recht dus niet door de brand.

In de praktijk

Houd bij elke transactie vast wat waarvoor in de plaats is gekomen en leg dat vast in de jaarlijkse opgave. Dat is het enige waarmee later kan worden aangetoond dat een bepaald goed of saldo tot het vermogen van de hoofdgerechtigde behoort.

Voor de hoofdgerechtigde is dit artikel het beste antwoord op de vrees dat het vermogen door verkoop verdwijnt. Het beschermt hem echter alleen zolang het spoor zichtbaar blijft; daarom hangt de waarde ervan af van een goede administratie.