Boek 3 Artikel 190 (3:190 BW)

Bij een gewone gemeenschap mag een deelgenoot in beginsel over zijn aandeel in een afzonderlijk goed beschikken. Bij de bijzondere gemeenschappen die in deze afdeling worden geregeld, zoals een nalatenschap of een ontbonden huwelijksgemeenschap, ligt dat anders. Dit artikel bepaalt dat een deelgenoot daar niet afzonderlijk over zijn aandeel in één goed kan beschikken en dat zijn schuldeisers dat aandeel niet kunnen uitwinnen, tenzij alle overige deelgenoten daarin toestemmen.

Waarom de goederen bij elkaar blijven

Een bijzondere gemeenschap is een afgezonderd vermogen dat als geheel moet worden afgewikkeld. Er zijn schulden die op de goederen kunnen worden verhaald, en er moet nog worden verdeeld. Zou iedere deelgenoot losse aandelen in afzonderlijke goederen kunnen verkopen of laten uitwinnen, dan zou de boedel worden uitgehold nog voordat de schuldeisers aan bod komen en zou een zinvolle verdeling onmogelijk worden.

De bescherming werkt twee kanten op. De andere deelgenoten houden greep op de samenstelling van de boedel, en de schuldeisers van de gemeenschap houden verhaal op de goederen die tot die gemeenschap behoren. De schuldeiser van één deelgenoot moet zijn aanspraak daarom langs een andere weg zoeken.

Wat wel kan

De deelgenoot staat niet met lege handen. Hij kan wel beschikken over zijn aandeel in de gehele gemeenschap; dat is geregeld in artikel 3:191 BW. Hij verkoopt dan zijn positie in de boedel als geheel, en niet een los stuk daaruit. Zijn schuldeisers kunnen dat aandeel in de hele gemeenschap ook uitwinnen.

Daarnaast bestaat de mogelijkheid om verdeling te vorderen. Wordt de gemeenschap verdeeld, dan krijgt de deelgenoot goederen toebedeeld waarover hij daarna vrij kan beschikken en waarop zijn eigen schuldeisers zich kunnen verhalen. De blokkade van dit artikel is dus tijdelijk en niet blijvend.

Pand en hypotheek op het aandeel

Het tweede lid maakt één uitzondering die in de financieringspraktijk van belang is. Een deelgenoot kan op zijn aandeel in een afzonderlijk goed wél een recht van pand of van hypotheek vestigen, ook zonder toestemming van de anderen. Hij kan zijn positie dus als zekerheid gebruiken.

Die zekerheid is voorlopig wel tandeloos. Zolang het goed tot de gemeenschap behoort, mag de pandhouder of hypotheekhouder niet tot verkoop overgaan, tenzij de overige deelgenoten daarin toestemmen. Het zekerheidsrecht wordt pas echt bruikbaar wanneer het goed door verdeling aan de betrokken deelgenoot wordt toegedeeld; dan rust het recht op het goed dat hij verkrijgt en kan het worden uitgeoefend.

Een voorbeeld. Drie erfgenamen hebben een nalatenschap met een woning en een effectenportefeuille. Eén van hen wil zijn aandeel in alleen de woning verkopen om snel geld te hebben. Dat kan niet zonder toestemming van de andere twee, en ook zijn schuldeiser kan dat aandeel niet uitwinnen. Wel kan hij op dat aandeel een hypotheekrecht vestigen voor een lening; de bank moet dan wachten tot de verdeling voordat zij daar iets mee kan.

In de praktijk

Voor erfgenamen en ex-partners betekent dit artikel dat de boedel intact blijft tot de afwikkeling. Wie geld nodig heeft, komt er niet met de verkoop van een los aandeel in één goed, maar moet aansturen op verdeling of op overdracht van zijn aandeel in het geheel.

Voor financiers is de les dat zekerheid op zo'n aandeel pas na de verdeling uitwinbaar wordt. Afwachten hoeft daarbij niet: wie een beperkt recht op een aandeel heeft, kan op grond van artikel 3:178 BW zelf verdeling vorderen en zo de weg naar uitwinning openen. Wie op zo'n aandeel financiert, doet er verder goed aan de voortgang van de afwikkeling in de afspraken te betrekken.