Boek 3 Artikel 189 (3:189 BW)

Niet elke gemeenschap wordt door de algemene regels van deze titel beheerst. Sommige gemeenschappen hebben een eigen regeling die past bij hun aard, en die gaat voor zolang de onderliggende verhouding voortduurt. Dit artikel bakent dat af: het noemt de gemeenschappen die buiten deze titel vallen zolang zij niet zijn ontbonden, en het wijst aan welke bepalingen gaan gelden zodra dat wel het geval is.

Welke gemeenschappen buiten deze titel vallen

Het eerste lid noemt de huwelijksgemeenschap, de gemeenschap van een geregistreerd partnerschap, de maatschap, de vennootschap en de rederij, telkens zolang zij niet zijn ontbonden. Ook de gemeenschap van een in appartementsrechten gesplitst gebouw valt erbuiten, zolang de splitsing niet is opgeheven.

De reden is telkens dezelfde. Voor deze verhoudingen bestaan afzonderlijke regelingen die uitgaan van voortzetting en van samenwerking, niet van uit elkaar gaan. Zou iedere echtgenoot of vennoot te allen tijde verdeling kunnen vorderen zoals artikel 3:178 BW mogelijk maakt, dan zou het huwelijksvermogensrecht en het recht rond samenwerkingsverbanden onwerkbaar worden. Bij appartementsrechten zorgt de splitsing zelf al voor een uitgewerkte regeling van gebruik en beheer.

Wat er geldt na ontbinding

Het tweede lid draait de zaak om zodra de onderliggende verhouding is geëindigd. Voor de gemeenschap van een nalatenschap, voor een ontbonden huwelijksgemeenschap of gemeenschap van een geregistreerd partnerschap, voor een ontbonden maatschap, vennootschap of rederij, en voor het gebouw waarvan de splitsing is opgeheven, gelden de verdere bepalingen van deze afdeling en daarnaast die van de eerste afdeling, voor zover daarvan hier niet wordt afgeweken.

Praktisch betekent dat het volgende. Zolang een huwelijk voortduurt, geldt het huwelijksvermogensrecht. Vanaf de ontbinding komt de ontbonden gemeenschap in het vaarwater van deze titel: de regels over beheer, gebruik, kosten, verdeling vorderen en de vaststelling van de verdeling door de rechter worden van toepassing, met de bijzondere bepalingen van deze afdeling erbovenop.

De bijzondere gemeenschap

De gemeenschappen die in het tweede lid worden genoemd hebben iets gemeen: het gaat om een afgezonderd vermogen met eigen schulden, dat als geheel moet worden afgewikkeld. Daarvoor gelden strengere regels dan voor een gewone eenvoudige gemeenschap, bijvoorbeeld over de mogelijkheid om over een aandeel in een afzonderlijk goed te beschikken.

Dat is ook precies waarom de indeling ertoe doet. Twee mensen die samen een boot kopen, zitten in een eenvoudige gemeenschap waarin ieder in beginsel over zijn aandeel in die boot kan beschikken. Erfgenamen zitten in een bijzondere gemeenschap, waarin de goederen als geheel bij elkaar horen en de schuldeisers van de boedel voorgaan.

Een voorbeeld. Twee echtgenoten in gemeenschap van goederen kunnen tijdens hun huwelijk geen verdeling van de gemeenschappelijke woning vorderen op grond van deze titel. Zodra de gemeenschap is ontbonden, verandert dat: vanaf dat moment kan ieder van hen verdeling vorderen en kan de rechter zo nodig de wijze van verdeling vaststellen.

In de praktijk

Ga bij elk conflict over een gemeenschappelijk goed eerst na met welk soort gemeenschap u te maken hebt en of de onderliggende verhouding nog bestaat. Dat bepaalt welke regels gelden en welke stappen mogelijk zijn.

Bij vennootschappen en samenwerkingsverbanden is dat vaak het kernpunt van het geschil: zolang de vennootschap niet is ontbonden, helpt een beroep op deze titel niet en moet de weg van de eigen regeling en van het contract worden gevolgd.