Boek 3 Artikel 183 (3:183 BW)

Een verdeling hoeft in de meeste gevallen niet in een bepaalde vorm te worden gegoten. Partijen mogen zelf kiezen hoe zij het doen: mondeling, per e-mail, in een onderhandse akte of bij de notaris. Dat geldt alleen als iedereen die eraan meedoet ook zelf over zijn goederen mag beschikken. Is dat niet zo, dan gelden strengere eisen, met een notariële akte en goedkeuring door de kantonrechter.

Vormvrij als iedereen bevoegd is

Het eerste lid laat de verdeling vrij 'op de wijze en in de vorm die partijen goeddunkt'. Die vrijheid hangt aan voorwaarden. De deelgenoten en degenen wier medewerking nodig is, moeten allemaal het vrije beheer over hun goederen hebben. En zij moeten aan de verdeling meedoen: zelf, of via een vertegenwoordiger die zij daarvoor hebben aangewezen. Voor het geval dat er bewind over hun recht is, noemt het eerste lid de bewindvoerder, voorzien van de daartoe vereiste toestemming of machtiging, als degene die hen vertegenwoordigt.

Voor gewone gevallen betekent dit veel vrijheid. Twee meerderjarige broers die een auto en een spaarrekening verdelen, kunnen dat op een blaadje zetten en tekenen. Wel geldt dat vormvrijheid van de verdeling zelf iets anders is dan vormvrijheid van de levering: voor de overgang van het toegedeelde is volgens artikel 3:186 BW een levering nodig op dezelfde wijze als bij overdracht. Bij een woning betekent dat alsnog een notariële akte en inschrijving.

Als iemand niet vrij kan beschikken

Het tweede lid ziet op de gevallen waarin niet aan de eisen van het eerste lid is voldaan, met name wanneer een betrokkene het vrije beheer over zijn goederen mist. Denk aan een minderjarige erfgenaam of aan een meerderjarige die onder curatele staat. Dan moet de verdeling in beginsel bij notariële akte gebeuren en moet zij worden goedgekeurd door de kantonrechter die bevoegd is om de wettelijk vertegenwoordiger tot beschikkingshandelingen te machtigen. Welke kantonrechter dat is, volgt dus uit de regeling van de vertegenwoordiging van de betrokkene.

De goedkeuring door de kantonrechter dient ter bescherming van degene die zijn eigen belangen niet zelf kan behartigen. De kantonrechter toetst of het resultaat aanvaardbaar is voor de beschermde persoon. De wet laat wel ruimte: de rechter kan anders bepalen wanneer de omstandigheden daartoe aanleiding geven.

Waarom vorm er toch toe doet

Ook waar de wet niets voorschrijft, heeft een schriftelijke vastlegging praktische betekenis. Een verdeling raakt vaak grote bedragen en de gevolgen strekken zich uit over jaren. Zonder stuk is achteraf niet meer vast te stellen wie wat kreeg, welke schulden zijn meegenomen en welke afspraken over nabetaling zijn gemaakt.

Bovendien vraagt de praktijk erom. Een bank, een verzekeraar of het kadaster wil zien waarop een aanspraak berust. Een korte akte waarin staat welke goederen aan wie zijn toegedeeld, welke bedragen worden verrekend en wanneer die worden betaald, geeft daarover duidelijkheid.

Een voorbeeld. Een moeder overlijdt en laat een woning en spaargeld na aan haar twee kinderen, van wie er één minderjarig is. De verdeling kan niet vormvrij: er is een notariële akte nodig en de kantonrechter moet haar goedkeuren. Zou het gaan om twee meerderjarige kinderen die zelf over hun goederen kunnen beschikken, dan mogen zij het onderling regelen, maar is voor de overgang van de woning nog steeds een notariële leveringsakte en inschrijving nodig.

In de praktijk

Bij elke verdeling is de eerste vraag wie er meedoet en of iedereen vrij over zijn goederen kan beschikken. Dat bepaalt de route. Wordt die vraag overgeslagen, dan kan de hele afwikkeling later ter discussie staan.

Daarnaast moet de levering van elk toegedeeld goed op de juiste wijze gebeuren en moeten allen meewerken wier medewerking vereist is. Een verdeling op papier zonder geldige levering geeft schijnzekerheid.