Boek 3 Artikel 180 (3:180 BW)

Een schuldeiser die iets te vorderen heeft van een deelgenoot, kan tegen een muur aanlopen: het vermogen van zijn schuldenaar zit vast in een gemeenschap die maar niet wordt verdeeld. Dit artikel geeft hem een eigen ingang. Hij kan zelf verdeling van de gemeenschap vorderen, maar niet verder dan nodig is voor het verhaal van zijn vordering. Zo blijft de gemeenschap geen plek waar een vordering onbereikbaar blijft liggen.

Wat de schuldeiser mag

De schuldeiser moet een opeisbare vordering op een deelgenoot hebben. Een toekomstige of nog niet opeisbare aanspraak is niet genoeg. Is die voorwaarde vervuld, dan kan hij verdeling vorderen, ook al willen de deelgenoten dat allemaal niet. Hij wordt daarmee geen deelgenoot; hij oefent een bevoegdheid uit die de wet hem zelf toekent.

De begrenzing is uitdrukkelijk: niet verder dan nodig is voor het verhaal van zijn vordering. Is de gemeenschap groot en de vordering klein, dan hoeft niet alles te worden verdeeld. De verdeling kan worden beperkt tot wat nodig is om de schuldeiser voldoening te verschaffen.

Bescherming van de deelgenoten

De wet verklaart het derde lid van artikel 3:178 BW van toepassing. Dat betekent dat ook tegenover een schuldeiser kan worden aangevoerd dat de belangen die door een onmiddellijke verdeling worden geschaad aanmerkelijk groter zijn dan de belangen die ermee zijn gediend. De rechter kan de verdeling dan voor ten hoogste drie jaren uitsluiten, en dat zo nodig herhalen.

Bij die afweging spelen de concrete omstandigheden een rol: de hoogte van de vordering, de aard van het goed en wat een verdeling op dat moment voor de andere deelgenoten zou betekenen. Het is aan de rechter om de belangen tegen elkaar af te wegen volgens de maatstaf van artikel 3:178 lid 3 BW.

Medewerking van de schuldeiser

Heeft de schuldeiser eenmaal een bevel tot verdeling verkregen, dan bepaalt het tweede lid dat de verdeling ook zijn medewerking behoeft. Hij zit dus mee aan tafel. De deelgenoten kunnen niet buiten hem om een verdeling afspreken waarbij zijn schuldenaar weinig krijgt toebedeeld en de rest bij de anderen terechtkomt.

Zijn rol blijft wel gekoppeld aan het doel waarvoor de wet hem toelaat: het verhaal van zijn vordering. Daarbuiten heeft hij geen zeggenschap over de gemeenschap.

Een voorbeeld. Twee broers bezitten samen een stuk grond. Eén van hen heeft een onbetaalde factuur van een leverancier. De leverancier kan verdeling van de gemeenschap vorderen om zich op wat zijn schuldenaar toekomt te kunnen verhalen. Gaat het om een klein bedrag terwijl de grond de basis van het bedrijf van de andere broer vormt, dan kan die broer zich op artikel 3:178 lid 3 BW beroepen en kan de rechter de verdeling beperken of tijdelijk uitsluiten.

In de praktijk

Een schuldeiser die deze weg kiest, moet zijn vordering en de opeisbaarheid daarvan kunnen aantonen. Na de verdeling kan hij zich verhalen op de goederen die aan zijn schuldenaar zijn toebedeeld, of op diens deel van de opbrengst als een goed wordt verkocht.

Voor deelgenoten die niets met de schuld te maken hebben, betekent dit dat de financiële problemen van één van hen de hele gemeenschap kunnen raken. Wordt de schuld voldaan, ook door een andere deelgenoot, dan heeft de schuldeiser geen opeisbare vordering meer en vervalt de grond waarop hij verdeling kon vorderen. Hoe zo'n betaling tussen de deelgenoten onderling wordt afgerekend, hangt af van wat zij daarover afspreken of wat bij de verdeling wordt vastgesteld.