Boek 3 Artikel 175 (3:175 BW)

Een deelgenoot kan niet in zijn eentje het gemeenschappelijke goed verkopen, maar zijn eigen aandeel daarin is een ander verhaal. Dit artikel bepaalt dat hij daarover in beginsel wel mag beschikken: hij kan zijn aandeel overdragen, verpanden of er een hypotheekrecht op vestigen. Ook zijn schuldeisers kunnen zich op dat aandeel verhalen. Daarmee is de gemeenschap geen afgesloten kring waarin iemand vastzit tot alle anderen meewerken.

Het aandeel is een zelfstandig vermogensbestanddeel

Het aandeel van een deelgenoot is een goed dat tot zijn vermogen behoort. Wie een derde bezit van een woning, kan dat derde deel verkopen aan een ander. De koper wordt dan deelgenoot in plaats van de vervreemder, met dezelfde rechten en verplichtingen tegenover de overige deelgenoten. Het goed zelf verandert niet; alleen de samenstelling van de kring van deelgenoten verandert.

In de praktijk is een los aandeel wel lastig te verkopen. Een koper krijgt geen zeggenschap over het geheel, is aangewezen op samenwerking met onbekenden en kan het goed niet vrij gebruiken. De opbrengst blijft daarom vaak flink achter bij een evenredig deel van de waarde van het goed.

Wanneer beschikken toch beperkt is

Het eerste lid maakt een voorbehoud: de rechtsverhouding waarin de deelgenoten tot elkaar staan kan iets anders meebrengen. Bij sommige gemeenschappen hoort nu eenmaal dat je er niet eenzijdig uit stapt. Volgt uit die verhouding dat een deelgenoot alleen met toestemming van alle anderen over zijn aandeel mag beschikken, dan zijn volgens het tweede lid het derde en het vierde lid van artikel 3:168 BW van overeenkomstige toepassing. Daarnaast kennen de bijzondere gemeenschappen van de tweede afdeling van deze titel een eigen regeling. Bij een nog onverdeelde nalatenschap of een ontbonden huwelijksgemeenschap is het uitgangspunt juist omgekeerd: over zijn aandeel in een afzonderlijk goed beschikt een deelgenoot daar alleen als de anderen toestemmen, en ook zijn schuldeisers kunnen dat aandeel zonder die toestemming niet uitwinnen. Artikel 3:190 BW maakt daarop één uitzondering, en die betreft zekerheid: op zo'n aandeel mag hij ook in zijn eentje een recht van pand of hypotheek vestigen. Toestemming is daar pas vereist voor de verkoop door de houder van dat zekerheidsrecht, althans zolang het goed nog deel uitmaakt van de gemeenschap.

Dat betekent twee dingen. Ten eerste kan de kantonrechter zo'n beperking wegens onvoorziene omstandigheden wijzigen of buiten werking stellen; niemand zit er dus voorgoed aan vast. Ten tweede werkt de beperking ook tegen de rechtverkrijgenden van een deelgenoot, zodat zij niet meer vrijheid krijgen dan hun voorganger had.

Schuldeisers en uitwinning

Het derde lid is voor de praktijk het meest ingrijpend. Schuldeisers van een deelgenoot kunnen zijn aandeel in een gemeenschappelijk goed uitwinnen. Zij hoeven dus niet te wachten tot de gemeenschap wordt verdeeld. Een deelgenoot kan zijn schuldeisers niet buiten de deur houden met het argument dat het goed nu eenmaal aan meer mensen toebehoort.

Na de uitwinning vervalt bovendien de werking van beperkingen op de beschikkingsbevoegdheid: die kunnen niet worden ingeroepen tussen de verkrijger van het aandeel en de overige deelgenoten. Anders zou een onderlinge afspraak tussen deelgenoten in feite een schild tegen verhaal opleveren, en dat is precies wat de wetgever niet wil. De verkrijger komt dus als volwaardig deelgenoot binnen.

Een voorbeeld. Drie broers hebben samen een recreatiewoning gekocht en hebben afgesproken dat niemand zijn deel verkoopt zonder toestemming van de anderen. Eén van hen raakt in ernstige financiële problemen. Zijn schuldeiser kan het aandeel uitwinnen, en de koper die daaruit voortkomt is niet gebonden aan de afspraak tussen de broers. De andere twee zitten dan met een onbekende deelgenoot, tenzij zij zelf meebieden.

In de praktijk

Voor deelgenoten die willen voorkomen dat er ineens een vreemde in hun gemeenschap zit, is het verstandig afspraken te maken over een aanbiedingsplicht en over financiering. Volledige zekerheid biedt dat niet, want tegen uitwinning door schuldeisers helpt zo'n afspraak niet.

Voor wie uit een gemeenschap wil, is de overdracht van het aandeel zelden de beste weg. Meestal levert het vorderen van verdeling meer op, omdat dan het hele goed en dus de volle waarde in beeld komt.