Boek 3 Artikel 121 (3:121 BW)

Waar de bezitter te goeder trouw ruim wordt bejegend, staat de bezitter die niet te goeder trouw is er slecht voor. Hij moet niet alleen het goed teruggeven, maar ook alles afstaan wat het in de tussentijd heeft opgeleverd, en hij kan zijn kosten maar in beperkte mate terugvragen. Dit artikel legt dat verschil vast en bepaalt bovendien vanaf welk moment ook de bezitter te goeder trouw onder dit strengere regime valt.

Afgifte van het goed en van de opbrengsten

Het eerste lid stapelt twee verplichtingen op elkaar. De bezitter geeft het goed terug aan de rechthebbende, en daarnaast staat hij de vruchten af: de natuurlijke vruchten voor zover die zijn afgescheiden en de burgerlijke vruchten voor zover die opeisbaar zijn geworden. Huur die hij heeft geïnd, rente die hij heeft opgestreken, een oogst die hij heeft binnengehaald: het komt de rechthebbende toe.

Daarbovenop blijft hij gewoon aansprakelijk voor de schade die de rechthebbende door zijn toedoen heeft geleden. Die aansprakelijkheid volgt uit de regeling van de onrechtmatige daad in Boek 6 en staat los van de afgifteplicht. Wie andermans goed onder zich houdt terwijl hij weet dat hij daartoe niet gerechtigd is, kan dus met beide worden geconfronteerd.

Kosten alleen langs de weg van verrijking

Het tweede lid knijpt de tegenvordering flink af. Kosten die de bezitter ten behoeve van het goed maakte, of die hij maakte om de vruchten binnen te halen, kan hij alleen terugvragen voor zover de regels over ongerechtvaardigde verrijking daar ruimte voor bieden. Er is dus geen zelfstandig recht op vergoeding zoals de bezitter te goeder trouw dat heeft.

Praktisch betekent dat: alleen wat de rechthebbende daadwerkelijk als voordeel in handen krijgt, en alleen voor zover het redelijk is dat hij daarvoor betaalt, komt in aanmerking. Een noodzakelijke reparatie die het goed voor verval behoedde, kan zo alsnog worden verrekend. Een dure verbouwing naar eigen smaak, waar de rechthebbende niets aan heeft, blijft voor rekening van de bezitter.

Vanaf wanneer het strenge regime geldt

Het derde lid raakt ook de bezitter die wel te goeder trouw was. Zodra de rechthebbende zijn recht tegen hem inroept, gaat deze regeling voor hem gelden. Vanaf dat tijdstip mag hij de vruchten niet langer houden en kan hij zijn kosten nog slechts via de verrijkingsregels terugvragen. De periode daarvoor blijft beheerst door artikel 3:120 BW.

Dat maakt de aanzegging door de rechthebbende tot een scharnierpunt. Een duidelijke, aantoonbare mededeling dat het goed wordt opgeëist, snijdt de gunstige regeling af. Voor de rechthebbende is dat dus de eerste stap die hij moet zetten, ook als er nog jaren over de zaak zal worden onderhandeld of geprocedeerd.

Een voorbeeld. Iemand houdt een aanhangwagen die hij nooit heeft mogen meenemen en verhuurt die per weekend. Hij is van meet af aan bezitter die niet te goeder trouw is: hij moet de aanhanger teruggeven en de verhuuropbrengsten afdragen, ook die van vóór het moment waarop de eigenaar hem aanschrijft. Die aanschrijving verandert voor hem dus niets; zij is alleen van belang voor wie tot dan toe te goeder trouw was. De nieuwe banden die hij liet monteren en die de eigenaar nu meekrijgt, kan hij mogelijk nog verrekenen; de bestickering met zijn eigen bedrijfsnaam levert hem niets op.

In de praktijk

Het verschil tussen artikel 3:120 BW en dit artikel maakt duidelijk waarom de vraag naar goede trouw zo zwaar weegt. Voor de rechthebbende is de les: roep je recht vroeg en schriftelijk in. Voor wie een goed onder zich heeft en gaat twijfelen aan zijn positie, is de les dat verder investeren in het goed vanaf dat moment een risico is dat hij zelf draagt.