Boek 3 Artikel 86a (3:86a BW)

Bij kunst en erfgoed weegt het belang van herkomst zwaarder dan de vlotheid van de handel. Dit artikel bepaalt daarom dat de bescherming van de verkrijger die in artikel 3:86 BW staat, niet kan worden ingeroepen tegenover bepaalde staten en rechthebbenden die een cultuurgoed opeisen. Wie zo'n voorwerp koopt van een onbevoegde, wordt dus geen eigenaar, ook niet als hij van niets wist. Daar staat wel een mogelijke vergoeding tegenover.

Cultuurgoederen uit een andere lidstaat

Het eerste lid ziet op een lidstaat van de Europese Unie of een andere staat die partij is bij de overeenkomst over de Europese Economische Ruimte. Eist zo'n staat een roerende zaak op die volgens zijn eigen wetgeving een cultuurgoed is in de zin van de Europese richtlijn over teruggave van cultuurgoederen, dan gaat die vordering voor. Voorwaarde is dat de zaak in de zin van die richtlijn onrechtmatig buiten het grondgebied van die staat is gebracht.

Beschermd erfgoed in Nederland

Het tweede lid beschermt de eigenaar van een voorwerp dat toen hij het bezit ervan kwijtraakte al de status van beschermd cultuurgoed had op grond van de Erfgoedwet, of dat volgens die wet ons land niet uit mag. Ook hij kan de zaak opeisen zonder dat de verkrijger zich op zijn goede trouw kan beroepen. Wie destijds in het register of op de inventarislijst van die wet als eigenaar stond vermeld, wordt vermoed dat toen ook te zijn geweest.

Een billijke vergoeding voor de bezitter

Wijst de rechter de vordering van de staat toe, dan kent hij aan de bezitter een billijke vergoeding toe, vast te stellen naar de omstandigheden, als die bezitter bij de verkrijging de nodige zorgvuldigheid heeft betracht. Bij toewijzing van de vordering over beschermd Nederlands erfgoed geldt hetzelfde, tenzij opeising ook zonder vergoeding mogelijk zou zijn geweest volgens de regeling over gestolen zaken uit artikel 3:86 BW.

Wat die vergoeding omvat

De vergoeding omvat in elk geval wat aan de bezitter toekomt op grond van de artikelen 3:120 en 3:121 BW, die gaan over kosten die een bezitter aan de zaak heeft besteed. Zij wordt uitgekeerd bij de afgifte van de zaak. Teruggeven en betalen gaan dus gelijk op: de bezitter hoeft niet eerst af te staan en daarna maar af te wachten.

Een voorbeeld. Een verzamelaar koopt bij een handelaar een oud voorwerp dat jaren eerder onrechtmatig uit een ander land is meegenomen. De staat van herkomst eist het op. De verzamelaar kan zich niet redden met de stelling dat hij te goeder trouw kocht. Heeft hij bij de aankoop wel serieus onderzoek gedaan naar de herkomst, dan kan de rechter hem een billijke vergoeding toekennen, uit te betalen op het moment dat hij het voorwerp afgeeft.

In de praktijk

Voor iedereen die in kunst of oudheden handelt of verzamelt, is herkomstonderzoek geen formaliteit maar de kern van de zaak. Vraag naar de geschiedenis van het voorwerp, leg vast wat u hebt gecontroleerd en bij wie u hebt gekocht, en bewaar die stukken. Die zorgvuldigheid bepaalt niet of u eigenaar wordt, want dat wordt u niet, maar wel of u bij teruggave nog een vergoeding meekrijgt.